Morgunblaðið hefur átt hvern stórleikinn á fætur öðrum að undanförnu í sífellt súrrealískri og ótrúverðugri framsetningu á áróðri sínum fyrir hönd sérhagsmunahópsins sem á og rekur blaðið. Fyrir utan hefðbundnu kranablaðamennskuna, sem birtist meðal annars í nánast vikulegri gegnumstreymislokafrétt um hvaða skoðanir Guðlaugur Þór Þórðarson eða Jón Gunnarsson hringja inn í fyrrverandi aðstoðarmann þess síðarnefnda, er blaðið vitanlega komið á djöflamerginn þegar kemur að andstöðu við að þjóð fái að taka ákvörðun um hvort hún vilji sjá aðildarsamning við Evrópusambandið eða ekki.

Birtingarmyndirnar verða sífellt kostulegri. Fyrir tæpum tveimur vikum teppalagði Morgunblaðið helgarblaðið sitt af hræðsluáróðri og þvælu í þessu máli og er nú auk þess búið að ákveða að eina vinstra fólkið sem fær pláss fyrir skoðanir sínar sé það sem deilir skoðunum með eigendum blaðsins um aukið samstarf við Evrópu. Blaðamennirnir sem stýra umfjölluninni um Evrópusambandið keppast svo við að opinbera að þeir eru stækir andstæðingar þess að þjóðin fái að sjá samning með öfugum dyggðarskreytingum og yfirlýsingar-römmum á samfélagsmiðlum. Engin tilraun er gerð til að fela hlutdrægnina lengur.

Um síðustu helgi gekk Morgunblaðið loks í björg, birti bara greiningar, fréttir, pistla og skoðanagreinar sem máluðu upp hel-mynd af Evrópusambandinu og settu það meira að segja á forsíðu að matur væri í raun miklu ódýrari á Íslandi en í Evrópu og að þeir landsmenn sem teldu sig bundna í klyfjum vaxtaokurs væru bara að misskilja. Einn ágætur maður lýsti þeirri gaslýsingaraðferðafræði með meðaltölum sem stuðst væri við þannig að með sama hætti mætti segja að það væri betra veður á Íslandi en á meginlandinu ef leiðrétt væri fyrir úlpum.

Benedikt Jóhannesson, stofnandi Viðreisnar og tryggingastærðfræðingur, kjarnaði þessa nýju óttahagfræði Morgunblaðsins og froðufellandi Nei-sins ágætlega í neðangreindri færslu. Með sömu þvælurökum væri hægt að segja að matarkarfan væri 30 prósentum ódýrari í Garðabæ en í Reykjavík vegna þess að íbúar Garðabæjar eru með meiri ráðstöfunartekjur.

Blaðið einskorðar sig þó ekkert við Evrópusambandið þegar kemur að pólitískt hlaðinni sérhagsmunagæslu. Enn ein hræðslufréttin var birt í byrjun viku, og nú um að virði íslenskra banka myndi lækka svo ægilega mikið ef ríkið myndi auka álögur á umframhagnað þeirra. Látið var í veðri vaka að þetta myndi hafa svo ægileg áhrif á eign ríkissjóðs (sem á einn banka sem er ekki skráður á markað og engar áætlanir eru um að selja), lífeyrissjóða (sem eru neyddir með höftum til að kaupa skráðar íslenskar eignir sem þeir hafa lítið sem ekkert að gera með hvernig eru reknar) og þeirra einstaklinga sem hafa keypt litla hluti í bönkum.

Það vita þó allir sem vilja að Morgunblaðinu er alveg sama um allar þessar einingar. Þeirra hagsmunagæsla er fyrir einkafjárfestana sem lifa í sama valdakerfi og málgagnið.

Það er ekki bara Morgunblaðið sem er búið að vera á kafi í sérhagsmunagæslunni síðustu daga og vikur. Samtök fjármálafyrirtækja (SFF) héldu líka stórskemmtilegt málþing um að það mætti alls ekki leggja á aukinn bankaskatt. Ég gerðist meira að segja svo frægur að rata inn í erindi bankastjóra Arion banka á málþinginu þegar hann ætlaði sannarlega að skora stig í Þjóðmálum með því að sparka í þann málm frá meginlandinu sem býr leigufríast í hausnum á þeirri holdlegu minnimáttarkennd.

Bankastjórinn, Benedikt Gíslason, birti mynd af frábærri forsíðu Kjarnans frá árinu 2014 og notaði sem innleiðingu í ræðu sinni. Hugmyndin var sennilega sú að sýna fram á að ég hafi einhvern tímann verið sammála honum um harminn sem fylgir bankaskatti. Benedikt hafði þó ekki haft fyrir því að lesa þessa tólf ára gömlu fréttaskýringu mína, sem eldist reyndar fáránlega vel. Andlag hennar var annars vegar gagnrýni á að bankar í myljandi hagnaði væru með áform um að velta þeirri yfirvofandi bankaskattshækkun (sem ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar stóð fyrir) yfir á viðskiptavini sína og hins vegar gagnrýni á að þeir fjármunir sem skatturinn var eyrnamerktur á þeim tíma ættu að fara í að greiða tugi milljarða króna í skaðabætur úr ríkissjóði vegna verðbólguskots, aðallega til efnameiri hluta þjóðarinnar undir hatti Leiðréttingarinnar.

Málþingið hverfðist annars um kynningu sem ráðgjafafyrirtækið Intellecon hafði unnið eftir pöntun SFF. Sama fyrirtækið vann sambærilega kynningu fyrir sama hagsmunagæsluarm í nóvember 2024 um nánast sama efni og komst þá að því að svokallað „Íslandsálag“ á banka væri ástæða þess að kjör almennings væru ekki betri. Ég fjallaði um þetta fyrir einu og hálfu ári síðan, líkt og sjá má hér að neðan:

Meginniðurstaðan í nýju kynningunni var sú að afborgun á 50 milljón króna húsnæðisláni myndi aukast um 66 þúsund krónur á mánuði ef ríkið hækkar bankaskatt. Þessi niðurstaða átti, líkt og sú fyrri, að hræða heimilin í landinu í samkennd með skattpíndum bönkum. Hún lítur hins vegar algjörlega fram hjá því að bankarnir þurfa ekkert að velta aukinni skattlagningu yfir á viðskiptavini sína. Þeir geta einfaldlega greitt hana af hagnaði umfram þegar mjög háar arðsemiskröfur.

Nú skulum við byrja á því að spóla til baka. Eftir að hafa vælt og skælt yfir bankaskatti árum saman og sagt að hann bæri stóra sök á dýrum lánum á Íslandi þá lækkaði síðasta ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar hann úr 0,376 prósentum af heildarskuldum banka umfram 50 milljarða króna í 0,145 prósent árið 2012. Áætlað er að þetta hafi minnkað skattgreiðslur bankanna þriggja um samtals tólf milljarða króna fyrstu þrjú árin eftir að lækkunin tók gildi og enn meira síðan þá.

Sama ríkisstjórn lét gera skýrslu sem birt var seinni hluta árs 2023 um greiningu á gjaldtöku og arðsemi viðskiptabankanna. Á meðal þeirra sem áttu fulltrúa í hópnum, sem var þéttskipaður nafntoguðum hagfræðingum, var SFF. Niðurstaða þeirrar skýrslu var að íslensku bankarnir hefðu alls ekki gert lán til fyrirtækja og heimila ódýrari eftir skattalækkunina. Þvert á móti hefðu þeir tekið alla þessa milljarða króna sem runnu ekki lengur í ríkissjóð og stungið þeim í vasann. Þeir juku einfaldlega arðsemi sína og borguðu meira til hluthafa.

Sama hafa þeir gert með þá auknu hagkvæmni sem orðið hefur í rekstri þeirra á síðustu árum. Hagkvæmni sem bankarnir hafa meðal annars náð með því að fækka starfsfólki og loka útibúum en bjóða viðskiptavinum þess í stað upp á stafrænar lausnir til að stunda sín bankaviðskipti. Þessum ávinningi var líka stungið í vasann og hann svo greiddur þaðan til hluthafa.

Þetta eru ekki litlar upphæðir. Síðustu ár hefur rekstrarkostnaður bankanna farið hríðlækkandi sem hlutfall af tekjum. Hann var 59 prósent árið 2018 og fór niður í 47 prósent 2022. Það hlutfall var með því lægsta sem þekkist meðal norrænna banka af svipaðri stærðargráðu.

Þrátt fyrir það hefur rekstrarkostnaðurinn ekki gert neitt annað en að halda áfram að dragast saman. Hjá Landsbankanum er kostnaðarhlutfallið nú 34,3 prósent og hjá Arion banka 36 prósent. Það þýðir að þessir tveir bankar þurfa að eyða einni krónu til að græða sirka þrjár. Slíkt er með því hagkvæmasta sem fyrirfinnst í heiminum. Íslandsbanki er ekki langt frá með kostnaðarhlutfall upp á 42,4 prósent. Það er, með öðrum orðum, mjög hagkvæmt að reka banka á Íslandi í öllum samanburði.

Arðsemiskrafa er undirliggjandi markmið um hvað hver banki ætlar að græða mikið á því að miðla peningunum sem við leggjum inn í hann til annarra. Munurinn á þessum vöxtum er kallaður vaxtamunur. Á Íslandi var hann 2,7-3,2 prósent á síðasta ári.

Ef arðsemiskrafan er óeðlilega há þá leiðir það til þess að verð hækkar, enda flest fyrirtækin sem selja okkur nauðsynjavöru að einhverju leyti skuldsett. Þrýstingur skapast á að laun hækki sömuleiðis, enda eru laun notuð til að borga af lánunum.

Landsbankinn, Íslandsbanki, Arion banki og Kvika banki högnuðust samtals um 98,1 milljarð króna á árinu 2025. Uppistaðan í rekstrarhagnaði þeirra voru hreinar vaxtatekjur af því að lána íslenskum heimilum og fyrirtækjum peninga. Þær voru um 75 prósent allra hreinna tekna.

Þrátt fyrir að íslenskum bönkum sé gert að halda á miklu meira eigin fé en aðrir bankar í álfunni okkar, vegna þess að þeir settu Ísland nánast á hausinn fyrir 18 árum, þá er arðsemi á eigið fé þeirra allra vel yfir markmiði. Mest var hún hjá Arion banka, 14,9 prósent og Kviku, 14,5 prósent. Hjá Landsbankanum var það 11,6 prósent og Íslandsbanka 11,2 prósent.

Ég fór yfir það á þessum vettvangi fyrir nokkrum mánuðum að meðaltalsarðsemi á eigið fé banka í Evrópu var 7,4 prósent á þriðja ársfjórðungi síðasta árs. Þegar einungis stórir bankar voru skoðaðir – miklu, miklu stærri bankar en þeir sem starfa á Íslandi með víðfeðma alþjóðlega starfsemi – þá fór sú arðsemi upp í 9,4 prósent.

Ekki dróst gróði íslensku bankanna, þeirra sem tala eins og þeir muni þurfa að fara í matargjafarraðir ef álögur á þá verða auknar lítillega öllu samfélaginu til heilla, saman á fyrstu þremur mánuðum yfirstandandi árs. Arðsemi eigin fjár þeirra var 13,5 til 15,7 prósent. Hagnaðurinn var myljandi. Og langt yfir yfirlýstu markmiði.

Það verður ekki sagt nægilega oft að íslenskir bankar starfi á fákeppnismarkaði. Meira og minna allir viðskiptavinir þeirra eru innlendir og samkeppni að utan er einungis bundin við að útlenskir bankar eru fyrir nokkuð löngu búnir að bjóða útflutningsfyrirtækjum sem eru með tekjur í öðru en íslenskum krónum margfalt betri kjör og þannig taka þau úr krónulánakerfinu.

Þeir hafa sýnt það í verki að þegar álögur á þá eru lækkaðar þá hefur það hverfandi jákvæð áhrif á þegar vaxtapíndan almenning eða kjörin sem bankarnir bjóða fyrirtækjum landsins. Þeir einu sem hagnast á því eru hluthafar bankanna og stjórnendurnir sem fá meira borgað ef þeim tekst að auka arðgreiðslur eða endurkaup. Þetta er staðfest í uppgjörum og þetta er staðfest í skýrslunni sem unnin var fyrir síðustu ríkisstjórn. Stjórnendur banka á Íslandi hreinlega ráða því hvað þeir græða mikið. Þeir snúa bara tökkunum upp í þann styrk sem hentar. Og oftast vilja gera þeir það meira og minna í algjörum takti við hvorn annan.

Þess vegna er ekki erfitt að réttlæta auknar álögur á banka, í takti við kjarnastefnu jafnaðarfólks um að við búum í samfélagi, leggjum öll til eftir þörfum og getu og berum ábyrgð hvert á öðru.

Þótt Sjálfstæðisflokkurinn og Borgartúnið vilji snúa aftur til þess tíma sem ríkið var rekið á yfirdrætti ár eftir ár með þeim afleiðingum að uppsafnaður halli frá 2019 er 830 milljarðar króna, og telja að tilgangur ríkissjóðs sé að lækka álögur, með beinum eða óbeinum hætti, á ríkt fólk, þá er það augljóslega ekki ábyrg fjármálastefna. Og fólk sem vill láta taka sig alvarlega talar ekki fyrir svona steypu.

Nú situr ríkisstjórn sem ætlar að ná hallalausum fjárlögum á næsta ári. Í árlegri úttekt Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (AGS) á stöðu Íslands kemur fram að stjórnvöld hér hafi brugðist rétt við innlendri hagþróun, einkum þróttmikilli eftirspurn, með aðhaldssamari hagstjórn bæði í ríkisfjármálum og peningamálum. Planið styðji við hjöðnun verðbólgu sem fyrirséð er að geti lækkað hratt á næstu mánuðum, jafnvel þannig að forsenduákvæði kjarasamninga í haust haldi.

AGS segir að aðhaldið sem hafi verið innleitt byggi ekki bara á hagræðingu heldur ekki síður á aukinni tekjuöflun ríkissjóðs. Það telur sérstaklega til kílómetragjaldið og hækkun veiðigjalda, mál sem stjórnarandstaðan hefur fundið allt til foráttu. Til viðbótar sagði AGS að ef þörf væri á frekari aðgerðum til að ná markmiðum nýsamþykktrar fjármálaáætlunar ætti ríkið að ráðast í frekari tekjuöflunaraðgerðir. Með öðrum orðum að hækka einhverja skatta eða gjöld á þá sem sannarlega geta lagt meira til í samneysluna.

Efst á þeim lista eru íslenskir bankar.