Ég starfaði þorra minnar fullorðinsævi í fjölmiðlum. Mín hugmynd um þá var ekki flókin. Ég tel frjálsa, faglega og fjölbreytta fjölmiðla vera hornstein lýðræðis og forsendu opinnar lýðræðislegrar umræðu, sem hefur það mikilvæga samfélagslega hlutverk að veita stjórnvöldum, atvinnulífinu og helstu stofnunum samfélagsins nauðsynlegt aðhald. Tilgangurinn er að segja satt og rétt frá og upplýsa almenning. Þar af leiðandi eru fjölmiðlar ekki eins og hver annar samkeppnismarkaður í mínum huga heldur mikilvæg lýðræðisstoð. Þetta er sérstaklega mikilvægt á örmarkaði eins og þeim íslenska.

Mér hefur alltaf verið ljóst að innan blaðamannastéttar, í stjórnmálum og viðskiptalífi er hópur sem lítur á hlutverk fjölmiðla allt öðrum augum. Sá hópur telur hlutverkið fyrst og síðast vera framlengingu á hagsmunabaráttu þar sem meira og minna allt er leyfilegt svo lengi sem tilgangurinn helgi meðalið. Ég orðaði þetta einhvern tímann þannig að þessi hópur telji að fjölmiðlar eigi að endurspegla sýn ólíkra valdahópa á samfélagið þar sem þeir háværustu og best fjármögnuðu stjórni orðræðunni.

Þetta rímar raunar vel við þær hugmyndir sem margir hafa um íslenskt atvinnulíf. Að það fari best að lítill og líkur hópur þjappi því saman í fákeppniseiningar sem keppi frekar í áferð en verðum. Og svo skiptist þessi hópur á að velja hverjir stýra hvaða einingu.

Það er ekki auðvelt fyrir mig að segja upphátt að þeir sem horfa á fjölmiðla sem framlengingu á hagsmunabaráttu séu komnir langleiðina með að ná sínu fram.

Eftir að hafa rekið fjölmiðlafyrirtæki í meira en áratug varð mér ljóst að viljinn til að setja fjármuni og afl í þannig fjölmiðlun var almennt miklu meiri en að styðja við uppbyggingu á þeirri blaðamennsku sem ég vildi standa fyrir og taldi nauðsynlega fyrir íslenska samfélagsgerð. Afmarkaður hópur var tilbúinn að tapa fullt af pening til að koma sínum áróðri á framfæri og gagnleg hliðarafurð var að hún er að drepa hina hliðina um leið. Nú stendur nefnilega eftir eitt dagblað í landinu sem hefur með öllu fellt þá þegar þunnu grímuna og skrifar þegar á reynir nær einvörðungu fyrir sjónarhorn sinna eigenda. Aðrir fyrirferðarmiklir leikendur eru í eigu skráðra félaga sem eru rekin með arðsemiskröfu að leiðarljósi eða eru ríkismiðill, með öllum þeim beltum og axlaböndum sem því fylgja.

Þessi þróun á fjölmiðlamarkaði á sér auðvitað fleiri ástæður. Tækniþróun, samfélagsmiðlar, breytt neyslumynstur og pólitísk átök um aðgerðir sem skiluðu sér í áralöngu aðgerðarleysi eiga allar stóran þátt í stöðunni.

En ráðandi ástæða er sú að áhrifamikið fólk með mikið á milli handanna og mikla hagsmuni af því að kerfin sem höfðu verið smíðuð til að festa hagsmuni þeirra í sessi vildi „önnur tök“ á umræðunni á Íslandi. Tök sem áttu að nást í gegnum eignarhald á Morgunblaðinu.

Snemma árs 2009, eftir bankahrunið, keypti hópur áhrifamikilla aðila í útgerð Morgunblaðssamstæðuna. Hún var sett inn í félag sem heitir Þórsmörk og er í dag að langstærstu leyti í eigu Ísfélagsfjölskyldunnar og Kaupfélags Skagfirðinga, tveggja af fimm stærstu sjávarútvegsveldum landsins. Um er að ræða fjórar fjölskyldur og eitt kaupfélag sem eiga eignir upp á mörg hundruð milljarða króna, stýra sjávarútvegi og landbúnaði og eru hratt að kaupa sig inn í flesta aðra óskylda atvinnuvegi í landinu.

Það er mikilvægt að átta sig á því að Þórsmerkurhópurinn var ekki bara að kaupa dagblað og fréttavef. Hann var líka að kaupa stærstu dagblaðaprentsmiðju landsins (Landsprent) og eina fyrirtækið á landinu sem dreifir dag- og vikublöðum (Póstdreifingu).

Það er líka mikilvægt að átta sig á að á þessum tíma var íslensk fjölmiðlaflóra mun blómlegri en hún er núna. Þau sem störfuðu við fjölmiðla voru 2.363 árið 2008. Í lok árs 2024 voru þau 884, eða þriðjungur þess fjölda sem það gerði 16 árum áður. Fjölmiðlum sem starfa á forsendum gilda vestrænnar blaðamennsku hefur fækkað í sífellu og þeir sem halda dampi eru glíma við stórfelldan og viðvarandi atgervisflótta sem skilur þá oft eftir með vanmáttugar og reynslulitlar ritstjórnir.

Viðskiptabanki Þórsmerkursamstæðunnar afskrifaði um 3,5 milljarða króna af skuldum félagsins í aðdraganda þess að félagið var selt nýjum eigendahópi. Síðari lota afskrifta af skuldum hennar við bankann átti sér svo stað árið 2011 og var upp á einn milljarð króna á þávirði. Samanlagt nema þessar afskriftir um átta milljörðum króna á núvirði.

Rekstur Þórsmerkursamstæðunnar hefur alls ekki gengið vel síðan eigendaskiptin áttu sér stað, ef horft er á þau á viðskiptalegum forsendum. Frá árinu 2011 hefur Þórsmörk skilað tapi á hverju einasta ári utan tveggja, árið 2013 var hagnaður upp á 11,6 milljónir króna og árið 2021 var svo bókfærður hagnaður upp á 186 milljónir króna.

Síðara hagnaðarárið var með öllu bókhaldslegt þar sem prentsmiðjan stóra var færð úr dótturfélaginu Árvakri yfir í móðurfélagið Þórsmörk ásamt skuldum. Þær skuldir voru að uppistöðu vegna þess að Morgunblaðið frestaði því að greiða fyrir, að minnsta kosti hluta, prentunar sinnar og safnaði upp skuldum við tengdan aðila í staðinn. Það var díll sem samkeppnisaðilum Morgunblaðsins bauðst ekki á þessum árum. Þeir þurftu helst að staðgreiða alla prentun í einu prentsmiðjunni sem þeir gátu átt viðskipti við.

Samanlagt tap Þórsmerkur á þessu tímabili, frá 2011 og út síðasta ár, er tæplega 2,4 milljarðar króna. Á núvirði er það tap um 3,2 milljarðar króna. Í fyrra tapaði samstæðan um einni milljón króna á dag.

En þessi kaup voru auðvitað ekki gerð á hreinum viðskiptalegum forsendum. Árangurinn átti að nást fram með öðrum hætti. Með áðurnefndum „tökum á umræðunni“ og því að koma í veg fyrir breytingar á kerfum sem gagnast eigendahópnum. Út frá þeim forsendum hafa kaupin margborgað sig.

Það hefur líka náðst alls kyns annar árangur sem eigendur Þórsmerkur, allt fólk í stanslausri hagsmunabaráttu, geta verið sátt við. Þannig er Landsprent nú með einokunarstöðu á dagblaðaprentun í landinu eftir að prentsmiðjan keypti eina samkeppnisaðilann árið 2023 og henti prentvélinni í brotajárn.

Póstdreifing er langstærsti einkaaðilinn í dreifingu á prentuðu efni á landinu en á þar í samkeppni við ríkisfyrirtækið Íslandspóst á einhverjum sviðum. Þá samkeppni ber að hafa í huga þegar síbyljuumfjöllun Morgunblaðsins, sem staðið hefur yfir árum saman, um að það þurfi að leggja Íslandspóst niður er skoðuð. Vilji Þórsmerkur er að Póstdreifing sitji ein að dreifingarmarkaðinum alveg eins og Landsprent situr eitt að dagblaðaprentunarmarkaðnum. Samkeppni er ekki æskileg.

Þessi afstaða kom raunar ágætlega fram í frétt blaðsins um eigið tap í fyrra sem birt var fyrir skemmstu. Þar var haft eftir Haraldi Johannessen, ritstjóra Morgunblaðsins og framkvæmdastjóra Þórsmerkur, að afstaða hans til keppinauta á þeim mörkuðum sem samstæðan er ekki með einokun á þegar hann sagði: „Ríkið er áfram einn harðasti keppinauturinn, einkum með starfsemi Ríkisútvarpsins og óvæginni þátttöku þess á auglýsingamarkaði, en einnig með starfsemi Íslandspósts sem fær hátt í milljarð króna á ári til að niðurgreiða samkeppni við dótturfélag Þórsmerkur, Póstdreifingu ehf.“

Fjölmiðlareksturinn, í gegnum dótturfélagið Árvakur, er þó fjöreggið í þessu öllu saman. Þrátt fyrir að lestur Morgunblaðsins hafi helmingast frá kaupum á blaðinu þá er það, að mati eigendanna og hagsmunahópanna sem þeir tilheyra, mikilvægasti hamarinn sem var keyptur til að berja „réttar“ upplýsingar inn í hausinn á íslenskum almenningi. Sá barningur var stundum undir rós hér á árum áður en er orðinn algjörlega grímulaus á síðustu misserum, eftir að Sjálfstæðisflokkurinn þeirra missti sæti sitt í ríkisstjórn. Þessi staða varð öllum sýnileg í veiðigjaldaumræðunni í fyrra - slag sem blaðið og sólkerfið í kringum það tapaði - og er enn sýnilegri í umræðu um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Hér er ekki um einhverja ályktun eða samsæriskenningu að ræða. Blaðið og þeir sem koma fram fyrir hönd þess fela þessa afstöðu ekkert. Í Spursmálum í síðustu viku sagði til dæmis þáttarstjórnandi þeirra, einn fjölmiðlamannanna sem fara fyrir áherslum í efnisframleiðslu samstæðunnar, að „Morgunblaðið hefur alltaf verið á móti inngöngu Íslands í Evrópusambandið“. Viðmælandi hans, Andrés Magnússon fulltrúi ritstjóra, tók undir þetta og útskýrði að þetta væri allt saman eðlilegt. Dagblöð ættu að segja fréttir út frá ákveðnu sjónarhorni „fyrir sitt fólk“.

Það má líka benda á kveðju frá Sigurbirni Magnússyni, stjórnarformanni Árvakurs og föður Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, til Davíðs Oddssonar, sem ráðinn var ritstjóri Morgunblaðsins skömmu eftir Þórsmerkuryfirtökuna, í sérstöku minningarblaði um þann síðarnefnda sem kom út fyrr á þessu ári, sama dag og Davíð var jarðsettur.

Þar skrifaði Sigurbjörn að skömmu áður en Davíð var ráðinn ritstjóri Morgunblaðsins hafi verið mynduð fyrsta hreinræktaða vinstristjórnin sem meðal annars hafi ætlað sér að þjóðnýta útgerðarfyrirtæki og ganga í Evrópusambandið. „Morgunblaðið var strax í fararbroddi í baráttu gegn hinni hreinræktuðu vinstristjórn og stefnumálum hennar og við þessar aðstæður skipti máli að rödd Morgunblaðsins heyrðist svo eftir væri tekið. Það er að mínu mati óumdeilt að Morgunblaðið átti stóran þátt í því algera hruni sem hin hreinræktaða vinstristjórn beið í alþingiskosningunum 2013.“

Þar endurómaði Sigurbjörn orð Óskars Magnússonar, mannsins sem hélt utan um Þórsmerkurhópinn þegar hann var myndaður og tók samhliða að sér starf útgefanda Árvakurs um hríð, í viðtali sem hann fór í fyrir áratug. Þar sagði Óskar að nýju eigendur Morgunblaðsins hefðu haft skýra sýn þegar þeir keyptu blaðið. Þeir vildu hafa áhrif á nokkur mál. „Menn voru með alveg skýra sýn. Það er að segja, eigendur blaðsins voru með svona þrjú mál sem þeir vildu fá öðruvísi tök á í þjóðfélaginu. Það voru Icesave, fyrst og fremst, ESB og svo sjávarútvegsmál.“ Þá var það yfirlýst markmið, inn á við og út á við, að koma þáverandi ríkisstjórn frá völdum og koma Sjálfstæðisflokknum aftur að.

Þessi hagsmunatengda umfjöllun hefur einvörðungu aukist á undanförnum árum eftir því sem óbilgjarnari fjölmiðlamenn hafa orðið fyrirferðarmeiri í innrömmun og efnishönnun Morgunblaðsins. Í öllum tilfellum er um að ræða fólk sem er mjög opið með það opinberlega að það taki afstöðu gegn ákveðnum stjórnmálaöflum, einstaklingum og málefnum, eins og til dæmis sitjandi ríkisstjórn, leiðréttingu veiðigjalda og þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Skoðum síðarnefnda málið, og nálgun Morgunblaðsins, eigenda þess og tengdra aðila á það, aðeins betur.

Þann 29. maí síðastliðinn fór fram stjórnarfundur hjá Þórsmörk, móðurfélagi Morgunblaðsins. Á þeim fundi var hlutafé félagsins aukið um 600 milljónir króna. Fyrir liggur að Ísfélagsfjölskyldan, aðilar tengdir henni og Kaupfélag Skagfirðinga lögðu þessa fjármuni til að uppistöðu. Dagsetningin er athyglisverð í ljósi þess að daginn áður, þann 28. maí, hafði Alþingi samþykkt þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Þetta gæti auðvitað hafa verið tilviljun en það getur líka verið að svo sé ekki. Umfjöllun um Evrópusambandið hefur verið afar fyrirferðamikil hjá fjölmiðlinum síðan þetta átti sér stað og, líkt og kemur fram hér að ofan, þá eru fyrirferðamestu blaðamenn hans ekkert að fela andstöðu sína.

Nær undantekningarlaust er um neikvæða umfjöllun að ræða. Hún er stundum bjöguð og byggir oft á einhliða framsetningu hirðhagfræðinga hagsmunahægrisins, stjórnmálamanna úr flokkum sem vilja ekki viðræður eða ályktunum blaðamanna á ritstjórn sem hafa verið óhræddir við að lýsa yfir andstöðu sinni við Evrópusambandið á samfélagsmiðlum, bæði með orðum og annars konar merkingum. Sumt hefur verið beinlínis rangt eða verulega bjagað, eins og margra vikna eltingarleikur við hollensk orð sem féllu aldrei, að það sé í raun ódýrt að versla í matinn á Íslandi, að vaxtakjör á húsnæðislánum hérna séu ekki hræðileg heldur frábær. Ekkert hefur þó verið leiðrétt og engar tilraunir hafa verið gerðar til að gæta jafnræðis eða hlutleysis.

Í þessum anda má benda á að í júní voru gefin út 26 tölublöð af Morgunblaðinu. Neikvæðar umfjallanir um Evrópusambandið rötuðu í einhverri mynd á forsíðu 18 þeirra. Í júlí voru tölublöðin 27 og umfjöllun um sambandið rataði á forsíðu 22 þeirra. Í ágúst hefur þetta verið sagan í fjórum af fimm tölublöðum sem komið hafa út. Oft voru fréttirnar um þessa ógn sem settar voru framan á blaðið fleiri en ein. Og á aftari blaðsíðum þverfótaði ekki fyrir þeim.

Í desember 2024, rétt eftir að ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur var mynduð, skrifaði ég á þessum vettvangi eftirfarandi: „Eftir að Fréttablaðið fór í þrot þá er Morgunblaðið eina dagblað landsins. Það rekur harða pólitíska áróðursstefnu sem styður við Sjálfstæðisflokkinn og þann anga atvinnulífsins sem tengjast eignarhaldi Árvakurs eða eru eigendum og stjórnendum félagsins þóknanlegir. Miðlum Árvakurs er sömuleiðis beitt af miklum ofsa gagnvart þeim sem skilgreindir eru sem andstæðingar þessara aðila.“

Ég skrifaði líka að vegna þess að Þórsmörk/Árvakur er ekki rekinn á viðskiptalegum forsendum þá hefur útgáfufélagið getað staðið af sér allar áskoranir sem hafa fellt aðra. „Nú þegar Sjálfstæðisflokkurinn verður ekki í ríkisstjórn, en það verður annað kjörtímabilið sem svo er ekki síðan árið 1991, þá mun Morgunblaðið og tengdir miðlar að óbreyttu stýra pólitísku narratívi á Íslandi á komandi árum. Aðrir starfandi miðlar, RÚV (í opinberri eigu) og miðlar Sýnar (í eigu fjarskiptafélags sem er skráð á markaði), eru of passífir og, að einhverju leyti, kurteisir í samanburði til að mæta þeirri stöðu. Áherslur þeirra og persónuleiki liggja einfaldlega annars staðar.“

Allt þetta hefur gengið eftir eins og klukka. Og það er nauðsynlegt að þjóðin sé meðvituð um það þegar hún stendur frammi fyrir stórum ákvörðunum.