Stundum á ég samtöl við fólk og fer að tala um atburði sem mér var farið að finnast, vegna eigin áhuga á þeim, að allir væru djúpir inni í. Svo þegar ég þarf að fara að útskýra þá átta ég mig auðvitað á því að það er fjarstæðukennd nálgun af minni hálfu. Af hverju ætti venjulegt fólk sem lifir og hrærist ekki í fréttahringnum eða pólitískum vendingum dag frá degi að vera með einhverja heildræna þekkingu á slíku? Af hverju ætti það að reyna að setja slíka atburði í samhengi við gangverk dagsins í dag og áhrif þeirra á daglegt líf?

Þetta var ein ástæða þess að ég ákvað að setja upp þetta fréttabréf og skrifa, stundum allt of langan, texta til að reyna að ná fram einhverju heildrænu samhengi í það sem ég er með til umfjöllunar á hverjum tíma. Og byggja það á vísun í gögn, sögu og staðfestum frásögnum í stað áróðurs eða magatilfinningar líkt og allt of algengt er orðið í upplýsingaumhverfinu okkar.

Einn atburður, eða frekar ákvörðun, hefur verið mér ofarlega í huga undanfarið eftir eitt svona samtal eins og ég rakti hér að ofan: Fjárfestingaleið Seðlabanka Íslands.

Hún hljómar tæknilega og óáhugaverð, en dveljið aðeins með mér í þessu. Það eru nefnilega fáar ákvarðanir sem teknar voru eftir bankahrunið sem höfðu jafn mikið um það að segja hverjir náðu undirtökunum í íslensku samfélagi þegar það var stokkað upp eftir þessar efnahagslegu hamfarir. Að uppistöðu var þetta sama fólkið og hafði haft þau undirtök áður og að hluta til sama fólkið og hafði verið í ráðandi stöðum til að leiða hamfarirnar yfir þjóðina.

Fyrst smá baksaga. Á bjartsýnistímanum eftir aldamót var ákveðið að fleyta íslensku krónunni. Það þýðir að virði hennar réðst þá af því hversu mikið markaðsaðilar eru tilbúnir að borga fyrir hana í erlendri mynt. Samhliða voru íslensku viðskiptabankarnir einkavæddir og hófu síðan útrás inn á aðra markaði með fulla vasa af ódýru lánsfjármagni sem há lánshæfiseinkunn íslenska ríkisins gerði þeim kleift að nálgast.

Afleiðingin af þessari tilraun varð sú að viðskiptajöfnuður var verulega neikvæður árum saman (verðmæti útflutningsvara og þjónustu var miklu minna en verðmæti varnings sem var fluttur til landsins, aðallega vegna þess að það streymdi svo mikið erlent lánsfjármagn inn) og spákaupmenn gátu „spilað“ á krónuna í svokölluðum vaxtamunaviðskiptum.

Þessi vaxtamunaviðskipti áttu stóran þátt í að blása upp þá bólu sem sprakk á Íslandi haustið 2008. Það erlenda fé sem leitaði í íslenska skuldabréfaflokka var endurlánað til viðskiptavina íslensku bankanna og við það stækkaði umfang þeirra gríðarlega. Við hrun, þegar setja þurfti fjármagnshöft á til að hindra útflæði gjaldeyris, voru vaxtamunafjárfestingar vel á sjöunda hundrað milljarða króna. Þetta var hin svokallaða snjóhengja. Ísland gat ekki hleypt þessum peningum sem höfðu ratað hingað úr landi.

Til að takast á við þá stöðu þurfti að setja fordæmalaus neyðarlög, sem breyttu kröfuhafaröð eftir á og ekkert lá í raun fyrir í upphafi að myndu halda, og fylgja þeim svo eftir með uppsetningu fjármagnshafta, sem héngu uppi í næstum áratug en eru enn ekki að öllu leyti afnumin.

Ein leiðanna sem ákveðið var að fara til að „bræða“ snjóhengjuna var að setja upp Fjárfestingaleið Seðlabankans, stundum líka nefnd 50/50 leiðin. Samkvæmt henni gátu þeir sem samþykktu að koma með gjaldeyri til Íslands skipt honum í íslenskar krónur á hagstæðara gengi en ef þeir myndu gera það í næsta banka.

Þeir sem tóku á sig „tapið“ í þessum viðskiptum voru aðilar sem áttu krónur fastar innan hafta en vildu komast út úr íslenska hagkerfinu með þær. Þeir sem „græddu“ voru aðilar sem áttu erlendan gjaldeyri en voru tilbúnir að koma til Íslands og fjárfesta fyrir hann. Seðlabankinn var síðan í hlutverki milligönguaðila sem gerði viðskiptin möguleg. Líkt og verslun sem leiddi heildsala og neytendur saman.

Alls fóru fram 21 útboð eftir fjárfestingaleiðinni frá því í febrúar 2012 til febrúar 2015, þegar síðasta útboðið fór fram. Alls komu um 1.100 milljónir evra til landsins á grundvelli útboða fjárfestingarleiðarinnar, sem samsvaraði um 206 milljörðum króna á þávirði.

Ef þeir sem komu með þennan gjaldeyri til Íslands hefðu skipt honum á opinberu gengi Seðlabankans, líkt og venjulegt fólk þarf að gera, hefðu þeir fengið um 157 milljarða króna fyrir hann. Virðisaukningin sem fjárfestingaleiðin færði eigendum gjaldeyrisins í íslenskum krónum var því 48,7 milljarðar króna. Skilyrt var að binda þyrfti féð sem fært var inn í landið með þessu hætti í fasteignum, verðbréfum, fyrirtækjum eða öðrum fjárfestingakostum. Því má segja að þeir sem hafi nýtt sér fjárfestingarleiðina hafi fengið um 20 prósenta afslátt af þeim eignum sem þeir keyptu.

Ég skal endurtaka þetta: Fólk sem átti lausafé í öðrum myntum en íslenskum krónum gat skipt því í íslenskar krónur og fengið 20 prósenta afslátt á íslenskum fyrirtækjum, íbúðahúsnæði eða öðru sem hægt var að fjárfesta í.

Þetta voru alls ekki bara útlendingar. Þvert á móti var stór hluti þeirra sem nýttu leiðina Íslendingar sem áttu peninga í útlöndum. Alls komu 794 innlendir aðilar með peninga inn í íslenskt hagkerfi í gegnum útboð fjárfestingarleiðar Seðlabanka Íslands. Peningar þeirra námu 35 prósentum þeirrar fjárhæðar sem alls komu inn í landið með þessari leið. Alls fengu þessir aðilar 72 milljarða króna fyrir þann gjaldeyri sem þeir skiptu í íslenskar krónur samkvæmt skilmálum útboða fjárfestingarleiðarinnar. Afslátturinn, eða virðisaukningin, sem þeir fengu með þessu umfram það ef þeir hefðu skipt gjaldeyrinum á skráðu gengi Seðlabankans var um 17 milljarðar króna.

Í hugum margra sem komu að þessari opinberu leið til að veita völdum einstaklingum afslátt á helstu eignum íslensks samfélags, sem var í heildrænni endurskipulagningu eftir mestu manngerðu hamfarir sem riðið hafa yfir það í sögu þess, var þetta bara hið besta mál. Snjóhengjan bráðnaði aðeins og útlendingarnir sem voru mjög pirraðir yfir því að vera múraðir inni á Íslandi með fjárfestingar sínar fengu útgönguleið. Hvaða máli skipti það þótt einhver græddi á þessu? Öfundartrompið sem rökþrota frjálshyggjufólk veifar alltaf þegar það er komið út í skurð var ítrekað notað.

Málið er að Íslendingarnir sem fengu þessa virðisaukningu á opinberu silfurfati höfðu margir hverjir ferjað peninga út úr landinu fyrir hrun og komið þeim í var á aflandseyjum, þegar gengi krónunnar var ennþá sterkt. Þegar krónan féll eftir hrun gátu Íslendingarnir leyst út feikilega mikinn gengishagnað.

Til að setja þetta í tölulegt samhengi má benda á skýrslu sem Bjarni Benediktsson, þá ráðherra, lét vinna og var birt í janúar 2017, sem skoðaði umfang aflandseigna Íslendinga og áætlaði hversu miklu eigendur slíkra eigna hefðu stungið undan skatti.

Í skýrslunni var komist að þeirri niðurstöðu að uppsafnað umfang eigna Íslendinga á aflandssvæðum frá árinu 1990 til 2015 hefði numið einhvers staðar á bilinu 350 til 810 milljörðum króna, og tekjutap hins opinbera á árunum 2006 til 2014 vegna þessa nam líklega um 56 milljörðum króna á þávirði.

Í hópi þeirra sem fjölmiðlar opinberuðu um nokkurra ára skeið að hefðu nýtt sér fjárfestingarleiðina voru einstaklingar sem höfðu verið til rannsóknar fyrir meint skattalagabrot, ákærðir og dæmdir fyrir efnahagsglæpi og höfðu verið gerðir upp af kröfuhöfum sínum án þess að mikið fengist upp í skuldir.

Til að fá að taka þátt í fjárfestingarleiðinni þurfti að uppfylla nokkur skilyrði. Á meðal þeirra var að það þurfti að fylgja með staðfesting þess að áreiðanleiki viðkomandi hefði verið kannaður samkvæmt lögum um peningaþvætti.

Þetta ferli fór í meginatriðum þannig fram að fjárfestir leitaði til íslensks banka og bað hann um að vera milliliður í að færa peningana sína í gegnum fjárfestingarleiðina. Hann undirritaði síðan peningaþvættisyfirlýsingu um að hann væri raunverulegur eigandi fjármunanna sem verið var að færa og staðfestingu á því að hann hefði ekki verið ákærður fyrir brot á lögum um gjaldeyrismál.

Vandamálið við þetta var að peningaþvættiseftirlit íslenskra banka og stjórnvalda var nánast ekkert árum saman. Það fékk falleinkunn hjá FATF árið 2018 sem krafðist þess að umfangsmiklar úrbætur yrðu gerðar, annars yrði Ísland sett á óæskilegan gráan lista, sem Ísland rataði svo á þegar lítið sem ekkert var gert.

Í áætlun sem íslensk stjórnvöld birtu 2019 til að reyna að komast af gráa listanum kom fram að gjaldeyriseftirlit Seðlabankans hefði skort þekkingu á hættumerkjum og aðferðum við peningaþvætti. Engar lagalegar skyldur hefðu hvílt á Seðlabankanum vegna aðgerða gegn peningaþvætti þrátt fyrir að hann hefði haft umsjón með öllu gjaldeyriseftirliti og losun hafta á þeim árum þegar hundruð milljarða króna hefðu verið flutt til og frá landinu.

Þá hefði bankinn ekki getað miðlað þagnarskyldum upplýsingum í tengslum við gjaldeyriseftirlitið til þar til bærra aðila vegna skorts á lagaheimild. Seðlabankinn sendi enda engar tilkynningar til peningaþvættisskrifstofu, þar sem starfaði einn maður við móttöku tilkynninga, vegna gruns um peningaþvætti vegna aðila sem nýttu sér fjárfestingaleið hans á meðan hún var opin á árunum 2012 til 2015.

Enginn viðskiptabanki sem á að þekkja viðskiptavin sinn gerði það heldur.

Það var því augljóslega rökstuddur grunur um að peningarnir sem flæddu inn í Ísland í gegnum fjárfestingaleiðina og inn í íslenskar fjárfestingar hafi að hluta til verið fjármunir sem ekki höfðu verið greiddir réttir skattar af eða gerð grein fyrir í uppgjörum við kröfuhafa. Það liggur líka fyrir að félög með aðsetur á lágskattasvæðum tóku þátt. Fólk geymir ekki peningana sína á Tortóla nema það sé að fela þá fyrir einhverjum.

Ég lýsti þessu einhvern tímann svona í gömlum leiðara: „Það að fá óáreittur að keyra slíkt fé í gegnum Seðlabankann og aftur í löglega vinnu, heilbrigðisvottaða í bak og fyrir, er ekkert frábrugðið því þegar fíkniefnasalinn fer með 100 þúsund krónur í spilakassa einungis til að taka þær aftur út og láta afgreiðslumanninn í Háspennu leggja þær inn á bankareikning. Lögmæti fæst á skítuga peninga.“

Það var því tvöfaldur ávinningur fyrir suma að nýta leiðina. Þeir fengu lögmæti á peninga sem þeir gátu ekki fengið heilbrigðisvottorð á með öðrum hætti, og voru í einhverjum tilvikum réttmæt eign yfirvalda eða þeirra sem höfðu lánað þeim pening. Og þeir fengu 20 prósenta virðisaukningu á milljarða króna fjárfestingar.

Til að setja það í annað samhengi við daglegt líf þá gat sá sem nýtti sér þessa leið fengið 150 milljón króna hús á 125 milljónir króna.

Það er díll sem fæstir myndu fúlsa við.

Seðlabankinn eða þáverandi stjórnvöld vildu aldrei upplýsa hverjir það voru sem fengu að nýta sér þessa leið til að leysa út gengishagnað, fá lögmæti á fjármuni sem mögulega voru afurð skattaundanskota eða raunveruleg eign annarra og fá virðisaukningu úr hendi opinbers aðila sem öðrum landsmönnum bauðst ekki.

Það var mikill þrýstingur, árum saman, á að þessi leið yrði rannsökuð. Seðlabankinn birti sjálfur skýrslu um eigin verk árið 2019 þar sem hann gekkst við því að það væri eðlilegt, í ljósi sögunnar, að gagnrýna að það hefði verið gerlegt að ferja fjármuni frá aflandssvæðum í gegnum hana.

Í skýrslunni sagði einnig að það væri ekki hlutverk Seðlabanka Íslands að útdeila réttlæti í samfélaginu „með því að greina á milli æskilegra og óæskilegra fjárfesta, verðugra og óverðugra.“ Það sé ekki úrlausnarefni hans. „Önnur stjórnvöld og stofnanir hafa hlutverki að gegna við að framfylgja lögum landsins, m.a. Samkeppniseftirlitið, Fjármálaeftirlitið, ríkisskattstjóri, skattrannsóknarstjóri, lögregla, saksóknarar og svo dómstólar sem endanlega kveða á um sekt manna og réttarstöðu þeirra gagnvart lögum og stjórnvöldum.“

Ekkert þeirra embætta sem Seðlabankinn taldi upp í skýrslu sinni og sagði að hefðu það hlutverk að útdeila réttlæti hefur rannsakað fjárfestingarleið Seðlabankans af einhverri alvöru.

Í nóvember 2019 var lögð fram þingsályktunartillaga um rannsókn á fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands sem allir þingmenn Pírata, Samfylkingar og Viðreisnar voru á. Þar var farið fram á að þriggja manna rannsóknarnefnd yrði skipuð og að hún gerði grein fyrir því hvaðan fjármagnið sem flutt var til landsins með fjárfestingaleiðinni kom, hvaða einstaklingar eða félög voru skráð fyrir fjármagninu sem flutt var til landsins, hvernig fénu sem flutt var inn til landsins var varið og hver áhrif þess voru á íslenskt efnahagslíf.

Þar er einnig kallað eftir að upplýsingar verði dregnar fram um hvort ríkissjóður hafi orðið af skatttekjum vegna leiðarinnar og þá hversu mikið það tap var, hvort samþykkt tilboð í útboðum fjárfestingarleiðarinnar kunni í einhverjum tilvikum að hafa brotið gegn skilmálum hennar og hvort fjárfestingarleiðin kunni að hafa verið notuð til að koma óskráðum og óskattlögðum eignum Íslendinga á aflandssvæðum aftur til landsins, til að stunda peningaþvætti eða misnotuð með öðrum hætti.

Þegar Seðlabanki Íslands skilaði umsögn um skipun rannsóknarnefndarinnar sagði þar að bankinn legðist ekki sérstaklega gegn því að fram færi rannsókn á flutningi fjár til landsins á grundvelli fjárfestingarleiðar Seðlabankans teldi Alþingi líklegt að slík rannsókn bætti einhverju við þá rannsókn sem þegar hefur farið fram á vegum ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra á leiðinni.

Steingrímur J. Sigfússon, þá forseti Alþingis og ráðherra í ríkisstjórn hluta þeirra ára sem fjárfestingaleiðin var í gildi, tók málið inn á sitt borð og drap það. Hann skilaði af sér 18 blaðsíðna umsögn um þingsályktunartillöguna þar sem hann gerði margháttaðar athugasemdir við málið, lagðist gegn skipun rannsóknarnefndar og vildi kanna hvort önnur rannsóknarúrræði dyggðu ekki til.

Síðan Steingrímur skilaði sinni umsögn hefur lítið sem ekkert heyrst af þessu máli. Ekki annað en að Ásgeir Jónsson, sem tók við sem seðlabankastjóri árið 2019, fór í viðtal tveimur árum síðar og sagðist sammála gagnrýni sem sett hefði verið fram á fjárfestingaleiðina. Hann bætti við: „Þetta myndi aldrei ger­ast á minni vakt. Aldrei. Ég er sam­mála, það hefði mátt fylgj­ast mun betur með því hvaðan pen­ing­arnir komu. Ég myndi aldrei sam­þykkja svona á minni vakt.”

Af hverju er ég að rifja þetta allt upp núna? Vegna þess að margt af því fólki sem náði á ný undirtökum í íslensku þjóðfélagi með hjálp þessarar leiðar er nú í forgrunni þess að hindra uppbrot á valdakerfinu sínu.

Það berst um hæl og hnakka gegn sitjandi ríkisstjórn og því að þjóðin fái sjálf að ákveða hvort hún vilji fara í aðildarviðræður við Evrópusambandið til að vernda litla smákóngaveldi krónunnar þar sem það, á gráa svæðinu milli viðskipta og stjórnmála, hefur getað útdeilt tækifærum og upplýsingum og tryggt sér greiðan aðgang að peningum annarra.

Nú fer um þennan hóp. Hann er hræddur. Birtingarmyndin er yfirgengileg yfirkeyrsla fjölmiðla hans, hlaðvarpanna sem hópurinn tryggir tilverugrundvöll, Viðskiptaráðsins sem gengur hans erinda og stjórnmálamannanna sem hann á með húð og hári.

Það sem gerist þegar kerfin eru sniðin að þörfum almennings, líkt og sitjandi ríkisstjórn er að vinna þrotlaust að, eða þegar samstarf okkar við Evrópu er látið ná yfir fleiri svið, sem er þjóðarinnar að ákveða, er að verðlagning þessara sjálfskipuðu náttúrutalenta hrynur í verði.

Leikurinn verður ekki lengur sveigður að þeim, heldur þurfa þeir að keppa við hina á jafnréttisgrundvelli.

Þetta er sennilega síðasta fréttabréfið sem ég sendi frá mér þangað til eftir verslunarmannahelgi. Ég segi sennilega vegna þess að mögulega hendi ég í eitt enn í næstu viku, en líklegast ekki. Ég þakka samfylgdina síðastliðinn þingvetur, öll skilaboðin, ummælin, deilingarnar og allt hitt. Sjáumst í næsta stríði eftir rúman mánuð.