Orkumál eru Íslendingum eðlilega ofarlega í huga. Við erum í sérflokki í heiminum þegar kemur að öflun á grænni orku úr vatnsafli og jarðvarma, framleiðum miklu meiri orku en heimili og þjónusta þurfa í almenna notkun og því er ein stærsta stoðin undir hagkerfinu okkar byggð á orkusölu til stórnotenda sem flytja starfsemi sína hingað. Alls fer 70-80 prósent af orkunni sem íslensku orkufyrirtækin framleiða til slíkra, og þar eru þrjú álfyrirtæki auðvitað fyrirferðamest sem stendur.

Við njótum líka þeirrar sérstöðu á heimsvísu að Íslendingar nota nánast ekkert af hinum hefðbundnu aðferðum annarra landa til að hita húsin sín, sem nota olíu og gas. Um 90 prósent heimila eru hituð með heitu vatni sem dælt er upp úr jörðinni á eldfjallaeyjunni okkar. Þessi hitaveituvæðing sem átti sér stað á síðustu öld er ein helsta undirstaðan fyrir lífsgæðum þjóðarinnar.

Öll þessi þróun varð í opinberum fyrirtækjum. Samfélagið stóð að henni saman og tók áhættuna af henni saman. Það er því ekki að ástæðulausu að það fer hrollur um marga landsmenn þegar íslenskir hægri flokkar fara að tala um að það þurfi að selja þessi fyrirtæki – okkar mikilvægustu innviði – til einkaaðila svo hægt sé að einkavæða gróðann og leggja aukna arðsemiskröfu ofan á kostnað neytenda.

Ég ætla að nota páskagreininguna mína í að fara í sögulega upprifjun á slíkum æfingum, svo fólk átti sig á við hvað er að etja.

Snemma á þessari öld voru öll orkufyrirtækin sem hér starfa í opinberri eigu. Ríkið, Reykjavíkurborg og Akureyri áttu Landsvirkjun, borgin og nokkur smærri sveitarfélög áttu Orkuveitu Reykjavíkur og sveitarfélög víða á suðvesturhorninu áttu Hitaveitu Suðurnesja. Rarik, sem sér um dreifingu rafmagns á landsbyggðinni, var og er að öllu leyti í eigu ríkisins.

Mikilvægt er að árétta að þarna var um að ræða bæði orkuöflunar- og veituhluta allra fyrirtækjanna. Það sem í dag heitir Landsnet, og er nokkurs konar þjóðvegakerfi fyrir rafmagn landsmanna, og veituhlutar Orku- og Hitaveitunnar, sem eru heimreiðar fyrir sama rafmagn, voru líka hluti af þessum mikilvægu innviðafyrirtækjum ásamt því sem í dag heitir Landsvirkjun, ON og HS Orka og sjá um orkuöflun.

Það breyttist hins vegar á nýfrjálshyggjuárunum fyrir bankahrun.

Byrjun á Reykjanesi. Í byrjun árs 2007 var Hitaveita Suðurnesja, sem síðar var skipt upp í framleiðslufyrirtækið HS Orku og dreifingarfyrirtækið HS Veitur, að öllu leyti í eigu íslenska ríkisins og sveitarfélaga á suðvesturhorni landsins.

Í mars 2007 ákvað íslenska ríkið að auglýsa 15,2 prósenta hlut sinn í fyrirtækinu til sölu. Það var pólitísk ákvörðun þeirra sem fóru með stjórn landsins á þeim tíma, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Öðrum orkufyrirtækjum á Íslandi, sem voru líka í opinberri eigu, var meinað að bjóða í hann.

Þetta var í takti við stemmninguna í þjóðfélaginu á þessum tíma. Búið var að koma ríkisbönkum og ríkissíma í hendur loftkastalasmiða sem tímabundið voru taldir snillingar en voru síðar í mörgum tilvikum opinberaðir sem loddarar. Nýstofnsett orkuútrásarfyrirtæki í eigu slíkra bauð langhæst í hlutinn og í kjölfarið hófst mikill sirkus sem í fólst tilraun til sameiningar við nýstofnaðan orkuútrásararm Orkuveitu Reykjavíkur sem leiddi meðal annars til þess að meirihluti í borgarstjórn Reykjavíkur sprakk.

Í byrjun árs 2008 höfðu níu af þeim tíu sveitarfélögum sem áttu í Hitaveitu Suðurnesja ári áður selt sig út úr fyrirtækinu eða áttu undir eitt prósent eignarhlut. Þessi blokk hafði átt 84,8 prósenta hlut í fyrirtækinu í byrjun árs 2007. Eina sveitarfélagið sem enn átti umtalsverðan hlut var Reykjanesbær með 34,74 prósenta hlut. Sá eignarhlutur var síðan seldur til einkaaðila sumarið 2009. Ákvörðun um það var tekin af þáverandi meirihluta Sjálfstæðismanna í Reykjanesbæ, og engum öðrum. Meirihluta sem rak sveitarfélagið árum saman í tapi, seldi flestar eignir hans, skuldsetti sig gríðarlega og skilaði Reykjanesbæ í fjárhagslega gjörgæslu með álag á útsvar íbúa. Jafnaðarfólk tók í kjölfarið við stjórnartaumunum og tók til eftir fylleríið og skilaði sveitarfélaginu í þá sterku stöðu sem það er í í dag.

Vert er að taka fram að á meðal eigna HS Orku á þessum tíma var risastór hlutur í Bláa lóninu, sem er tugmilljarða króna virði í dag.

HS Veitur voru líka seldar til einkaaðila í stórum stíl og í skrefum fyrir nokkrum árum en félagið er enn í meirihlutaeigu Reykjanesbæjar sem á 50,1 prósent. Þar af seldi Hafnarfjörður, undir stjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks, 15 prósenta hlut sinn árið 2020. Slá má því föstu að söluverð sveitarfélaga á hverjum tíma fyrir sig sé langt undir virði HS Veitna í dag.

Förum svo í höfuðborgina. Frá 1994 hefur hægrið einu sinni komist til valda í Reykjavík. Það gerðist eftir kosningarnar 2006 þegar Sjálfstæðisflokkur myndaði meirihluta með Birni Inga Hrafnssyni, sem þá var Framsóknarmaður en er nú aðstoðarmaður formanns Miðflokksins.

Fljótlega eftir að þessi meirihluti tók við ákvað hann að selja 45 prósenta hlut Reykjavíkur í Landsvirkjum til ríkisins á 27 milljarða króna á þávirði, sem er rúmlega 70 milljarðar króna í dag.

Þessari sölu var harðlega mótmælt af þáverandi minnihluta í borgarstjórn, enda verðið talið svívirðilega lágt.

Blessunarlega var um viðskipti milli opinberra aðila að ræða, enda hefur Landsvirkjun nánast prentað peninga síðan. Það var raunar fyrirséð enda tekjur af Kárahnjúkavirkjun, langstærstu virkjun á Íslandi, við það að fara að renna inn en sú virkjun hóf starfsemi árið 2007.

Ef horft er á hagnað og sjóðstreymi Landsvirkjunar nú, og stuðst við hefðbundna margfaldara orkufyrirtækja, má ætla að fyrirtækið sé sennilega eitt þúsund milljarða króna virði hið minnsta í dag. Á síðustu fimm árum einum saman hefur Landsvirkjun greitt eigendum sínum 110 milljarða króna í arð, og af þeirri upphæð hefðu um 50 milljarðar króna ratað til Reykjavíkur hefði hún ekki selt hlut sinn fyrir tveimur áratugum.

Sú hugmynd um að selja eitthvað af hlut ríkisins í Landsvirkjun hefur verið viðruð annað veifið á síðustu árum. Það gerðist til að mynda 2014 þegar þáverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, sem var líka fjármála- og efnahagsráðherra á þeim tíma, viðraði hugmyndir um að selja tíu til tuttugu prósenta hlut í Landsvirkjun til íslenskra lífeyrissjóða. Sú hugmynd fékk nær engar undirtektir hjá öðrum stjórnmálaflokkum, ekki einu sinni samstarfsflokki Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn.

Fyrir um fjórum árum vaknaði þessi draugur aftur þegar núverandi formaður Sjálfstæðisflokks og þáverandi formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Guðrún Hafsteinsdóttir, sagði í viðtali við fjölmiðla að hún teldi rétt að íslenska ríkið myndi selja stóran hlut í Landsvirkjun, 30-40 prósent, til lífeyrissjóða.

En aftur að þessum borgarstjórnarmeirihluta Sjálfstæðismanna og Björns Inga sem myndaður var þarna á uppgangsárum bankabólunnar sem síðar sprakk og leiddi af sér bankahrunið. Salan á Landsvirkjunarhlutnum var nefnilega ekki það eina umdeilda sem þeir dufluðu með á þessum árum.

Í október 2007 átti sér nefnilega stað einn umdeildasti viðskiptagjörningur síðari tíma á Íslandi, þegar Geysir Green Energy, orkuútrásarfélag helstu áhættusæknustu fjárfesta á Íslandi sem fjármagnað var að fullu með lánum frá Glitni, átti að sameinast útrásararmi Orkuveitunnar, Reykjavík Energy Invest, betur þekkt sem REI.

REI-samruninn gekk hins vegar til baka með látum, eftir að komið hafði í ljós að valdir starfsmenn REI og Orkuveitunnar, sumir með rík tengsl við kjörna borgarfulltrúa, áttu að fá kaupréttarsamninga sem áttu að gera þeim kleift að eignast hluti í sameinuðu félagi á kostakjörum. Málið varð meðal annars til þess að meirihluti borgarstjórnar Reykjavíkur sprakk og Björn Ingi, sem setið hafði í stjórn REI, myndaði nýjan meirihluta með fyrri minnihluta. Sá var skammvinnur, Björn Ingi þurfti að hætta í borgarstjórn og alls urðu meirihlutarnir á þessu síðasta kjörtímabili sem hagsmunahægrið komst að kjötkötlunum í höfuðborginni fjórir.

Kjósendur sýndu það í verki að þeir vildu ekki einkavæðingu og fúsk í kosningunum 2010 og kusu allt annað fólk til valda.

Þrátt fyrir að Landsvirkjunarhluturinn hafi verið seldur þá á borgin samt sem áður enn mjög miklar eignir sem skila henni miklu. Þar ber helst að nefna samstæðu Orkuveitunnar en Reykjavíkurborg á um 94 prósenta hlut í henni.

Undir samstæðuna heyra Veitur sem selja aðgang að rafmagni, hita, vatni og fráveitu, Orka Náttúrunnar sem rekur virkjanir sem framleiða rafmagn, Ljósleiðarinn sem rekur risastórt ljósleiðaranet og Carbfix sem vinnur að kolefnisbindingu og hefur gríðarlega vaxtamöguleika á alþjóðavísu.

Á árinu 2025 hagnaðist þessi samstæða um 11,5 milljarða króna og hefur reglulega greitt góðan hluta hagnaðar hvers árs til eigenda sinna í formi arðs á síðustu árum, þar af 4,5 milljarða króna vegna síðasta árs. Eigið fé Orkuveitunnar var um 282 milljarðar króna í lok árs 2025.

Samkvæmt fjárhagsspá sem birt var 2024 er ætlað að tekjur Orkuveitusamstæðunnar vaxi um 25 milljarða króna út árið 2030, og langt umfram aukinn rekstrarkostnað. Gert var ráð fyrir að hagnaður verði kominn yfir 15 milljarða króna strax á næsta ári og verði yfir 16 milljarðar króna á árunum 2029 og 2030. Þetta er meðal annars að fara að gerast vegna þess að tekjur af rafmagnssölu til stórnotenda munu aukast vegna hagstæðari samninga. Búist er við að eigið fé Orkuveitunnar muni aukast um meira en 40 milljarða króna á umræddu tímabili.

Af hverju er ég að rifja þetta upp núna? Það ætti engum að dyljast að hægri, hvort sem það er klætt í Sjálfstæðisflokk eða Miðflokk, hefur áhuga á að selja hluta þessara eigna sem fyrst. Það vill raunar líka selja félagslegar íbúðir í eigu borgarinnar, bílastæðahúsin og malbikunarstöðina. Þessi upptalning er sennilega ekki tæmandi.

Ef horft er til þeirra efnahagstillagna sem Sjálfstæðisflokkurinn kynnti í vikunni, og minna helst á það sem Liz Truss bauð upp á á sínum 49 dögum sem forsætisráðherra Bretlands, þá vilja nýfrjálshyggjukokkarnir sem stýra þeim flokki í dag helst selja flestar opinberar eignir á niðursettu verði til einkaaðila til að fjármagna skattalækkanir sem lenda aðallega í vösum ríkustu Íslendinganna. Þar á meðal eru fyrirtæki sem starfa á náttúrulegum einokunarmörkuðum eins og Rarik og Landsnet. Sú umræða tröllríður líka hægrihlaðvörpunum, þar sem þáttastjórnendur skiptast á að vera viðmælendur hver annarra þegar þeir eru ekki að taka viðtöl við fjárfesta sem vilja komast yfir opinber fyrirtæki, um að það þurfi að selja veituhlutann úr orkufyrirtæki Reykjavíkurborgar til að vinna á fjárhagsvanda Reykjavíkur sem er bara til í hugarfylgsnum hugveitna og fjölmiðla hægrisins.

Hægrið er mætt til að reyna að selja eignirnar ykkar, 2007-style. Fyrsta skrefið í þeirri vegferð er að komast í meirihluta í Reykjavík eftir einn og hálfan mánuð. Það má hafa það sterkt í huga í komandi borgarstjórnarkosningum. Skaðinn sem hægt yrði að valda ef áætlanir þessa hóps verða að veruleika valda nefnilega ekki bara skaða í núinu. Hann er þess eðlis að næstu kynslóðir gætu þurft að borga fyrir þau.