Það er ánægjulegt að sjá, sérstaklega eftir lyga- og þvæluvaðalinn sem gamla Ísland bauð okkur upp á með ærnum tilkostnaði í sumar, að Íslendingar eru nokkuð næmir á sinn efnahagslega veruleika. Það sést vel á könnunum þar sem flokkar sem ekki er hægt að taka alvarlega þegar kemur að meðferð fjármuna eru að tapa fylgi á meðan að ríkisstjórnin bætir við sig og nýtur meiri stuðnings í hálfleik en nær allar ríkisstjórnir síðan fyrir bankahrun.

Landsmenn virðast skilja vel að það er ekki hægt að reka ríkissjóð á frjálshyggjukreddum, gúmmítékkum, skattastyrkjum til þeirra ríkustu og mörg hundruð milljarða króna yfirdrætti heldur þarf, líkt og í heimilisbókhaldinu, að láta enda ná saman. Það er verið að gera núna á sama tíma og Íslandið sem síðasta ríkisstjórn ógnaði með aðgerðar- og getuleysi er lagað. Heilbrigðiskerfið, menntakerfið, húsnæðismarkaðurinn, samgöngumálin, öryggið og auðvitað efnahagsstjórnunin eru allt að færast til betri vegar. Það gerist ekki yfir nóttu, en það er að gerast og fólk finnur það.

Þegar innihaldsrýrum barlómi stjórnarandstæðinga, fjölmiðla þeirra og hægrihlaðvarpamannanna sleppir stendur eftir að Ísland byggir á sterkum grunni. Í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur kaupmáttur aukist þvert á samfélagshópa, hlutfallslega einna mest hjá láglaunafólki og eldra fólki. Erlend staða þjóðarbúsins er afar sterk. Á næsta ári mun átta ára 866 milljarða króna hallarekstri ljúka og ríkissjóði verður skilað í fyrsta sinn rétt megin við frá 2018.

Sá árangur mun nást meðal annars með því að ríkisútgjöld minnka en gert er ráð fyrir að þau fari úr 31,4 prósentum af landsframleiðslu í ár í 30,5 prósent árið 2027. Aðhalds- og hagræðingaraðgerðir frumvarpsins nema enda 44,2 milljörðum króna á meðan nýjar tekjur eiga að skila 22,6 milljörðum króna. Það þýðir á mannamáli að aðhaldið skilar nær tvöfalt meiru en nýju tekjurnar.

Frá því að stjórnarskipti urðu hefur skuldastaða ríkissjóðs styrkst verulega. Uppgjör ÍL-sjóðs í fyrra, risastór myllusteinn sem fyrri stjórnum hafði ekki tekist að leysa, lækkaði skuldir ríkissjóðs í heild um fjárhæð sem jafngildir nærri sex prósentum af landsframleiðslu. Þetta mun skila því, þrátt fyrir verðbólgu yfir væntingum, að vaxtabyrði ríkissjóðs á að léttast á næsta ári. Ekki veitir af. Ófjármagnað útgjaldafyllerí hægrikreddustjórnar kyrrstöðu og skattaívilnana fyrir betur setta, sem sat árin 2017-2024, skilaði því að áætluð vaxtagjöld ríkissjóðs jukust um 109 milljarða króna frá 2021.

Eftir þessu er tekið erlendis. Matsfyrirtækið Scope Ratings veitti ríkissjóði til að mynda AA− lánshæfiseinkunn í júlí 2026. Það var fyrsta einkunn ríkissjóðs í AA-flokki síðan 2008.

Það sem truflar mest er að verðbólga er hærri en vonir stóðu til. Innlendur kostnaðarþrýstingur og hækkun á olíu- og flutningskostnaði erlendis frá vegna stríðsreksturs Bandaríkjanna og Ísraels í Miðausturlöndum ræður þar langmestu.

Góðu fréttirnar eru þær að það hefur dregið verulega úr spennu í hagkerfinu, húsnæðisframboð hefur aukist og hægt hefur á launaskriði. Þetta skapar forsendur fyrir hraðri hjöðnun verðbólgu næstu mánuði og þegar kemur fram á árið 2027, eins og Seðlabankinn gerir ráð fyrir.

Ríkisstjórnin styður þá þróun með því að leggja fram hallalaus fjárlög og hemja útgjaldavöxt. Þannig hafa verið sköpuð skilyrði fyrir lægri vöxtum og léttari byrðum heimilanna.

Ein leið til að skoða fjárhagslegt heilbrigði íslenskra heimila er að sjá hversu miklar skuldir fjölskyldna voru sem hlutfall af landsframleiðslu. Samkvæmt skattframtölum skuldaði hver fjölskylda að meðaltali 14,7 milljónir króna í lok síðasta árs. Vert er að taka fram að þær skuldir dreifast vitanlega mjög víða. Sumir skulda umtalsvert á meðan fjölmargir skulda lítið eða jafnvel ekkert.

Í tölunum kemur fram að hlutfall heildarskulda af vergri landsframleiðslu lækkaði um 1,6 prósentustig frá fyrra ári, í 69,5 prósent, og hefur ekki verið lægra síðan 2001.

Eignir fjölskyldna í landinu jukust líka umtalsvert á síðasta ári, því fyrsta heila eftir að skipt var um ríkisstjórn. Að meðaltali átti hver fjölskylda 60,4 milljónir króna árið 2025 sem er aukning um 4,6 prósent á föstu verðlagi milli ára. Samkvæmt Hagstofu Íslands er það „mesta aukning á milli ára frá 2021 þegar verðlagsleiðrétt hækkun frá fyrra ári var 7,8 prósent“.

Þarna er um allar eignir að ræða: fasteignir, ökutæki, innistæður í bönkum og verðbréf.

Elsti hópurinn, 67 ára og eldri, átti langmest en eignir þeirra námu um 111 milljónum króna að meðaltali. Athygli vekur hins vegar að aukningin á eign varð mest í yngsta hópnum, 30 ára og yngri.

En það sem skiptir mestu máli eru hreinu eignirnar, eigið féð, það sem eftir stendur þegar búið er að draga eignirnar frá skuldunum.

Í nýju tölunum um það, sem sýna stöðuna í lok árs 2025, kemur fram að eigið fé heimila landsins var alls 10.682 milljarðar króna um síðustu áramót. Það jókst um 1.221 milljarð króna á einu ári, aðallega vegna þess að húsnæðisverð hélt áfram að hækka mjög skarpt.

Alls má rekja næstum 84 prósent aukningarinnar á eigin fé til þess að fasteignamat hækkaði milli ára, sem er nánast sama hlutfall og árið áður.

Raunar er það þannig að þorri landsmanna á fyrst og síðast steypu, 79 prósent af öllu eigin fé einstaklinga í landinu er bundið í fasteignum.

Þetta er í fyrsta sinn sem eigið fé íslenskra heimila fer yfir tíu þúsund milljarða króna markið. Það hefur næstum þrefaldast í krónum talið á fimm árum.

Eini hópurinn sem á umtalsvert eigið fé í öðrum eignum en þeim sem búið er í er tekjuhæsta tíund landsins. Sá hópur, sem telur 23.388 fjölskyldur, átti alls um 5.345 milljarða króna í eigin fé um síðustu áramót. Það þýðir að helmingur alls eigin fjár í landinu var í höndum þessa hóps. Eigið fé hans óx um 92 prósent í tíð síðustu ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, eða um 2.289 milljarða króna. Það er því ekki skrýtið að efsta lagið sjái mjög eftir þeirri stjórn, enda vann hún fyrst og síðast fyrir það.

Þessi hópur á peninga sem hann getur látið „vinna fyrir sig“. Hann á fjármagnseignir sem skapa tekjur. Það eru til að mynda vextir af innlánum, arður eða söluhagnaður af verðbréfum eða leigutekjur af lausafé og af útleigu fasteigna. Þeir sem fá mestar fjármagnstekjur á Íslandi eru því sá hópur einstaklinga sem á flest hlutabréf og flestar fasteignir. Sá hópur sem hefur sankað að sér flestum eignum.

Samkvæmt skattframtölum voru fjármagnstekjur landsmanna alls 355 milljarðar króna á árinu 2025, en jukust einungis um sex milljarða króna milli ára, eða 1,7 prósent. Til samanburðar jukust þær um 25 prósent milli áranna 2022 og 2023 þegar örvunaraðgerðir síðustu ríkisstjórnar, sem steikti hagkerfið með ofþenslu, voru enn á fullu gasi.

Af þessum fjármagnstekjum sem féllu til á síðasta ári þénaði efsta tekjutíundin 244 milljarða króna, eða um 68 prósent þeirra allra. Það er aðeins lægra hlutfall en árin á undan.

Rúmur þriðjungur af fjármagnstekjum á síðasta ári var arður af hlutabréfum. Efsta tekjutíund landsmanna átti alls verðbréf fyrir 664 milljarða króna um síðustu áramót, eða 83 prósent allra verðbréfa sem heimilin áttu.

Í tölum Hagstofu Íslands um eigið fé landsmanna er ekki tekið tillit til eigna þeirra í lífeyrissjóðum landsins, sem sameiginlega halda á 9.326 milljörðum króna af eignum landsmanna og eiga stóran hluta af öllum verðbréfum sem gefin eru út hérlendis.

Þá er virði hlutabréfa í innlendum og erlendum hlutafélögum líka reiknað á nafnvirði, ekki markaðsvirði. Það þýðir til dæmis að ef einstaklingur keypti hlut í skráðu félagi sem hefur tífaldast í verði fyrir einhverjum árum á 200 milljónir króna þá er það virðið sem reiknað er inn í tölur Hagstofunnar, ekki tveir milljarðar króna, sem er verðið sem viðkomandi myndi fá ef hann seldi hlutabréfin.

Verð á húsnæði og öðrum fasteignum er líka reiknað miðað við fasteignamat, en markaðsvirði hefur oft tilhneigingu til að vera nokkuð yfir því mati. Þá er ótalinn kvótinn sem íslensk sjávarútvegsfyrirtæki halda á og nýta til að hagnast, en er í eigu þjóðarinnar. Í bókum þeirra er hann metinn á yfir 500 milljarða króna. Ef hann yrði seldur á markaðsvirði má ætla að kvótinn myndi seljast á að minnsta kosti tvisvar sinnum þá upphæð, og líklega enn meira.

Samantekið skekkir ofangreint eðlilega mjög allar uppgefnar tölur um eigið fé, enda verðbréf og fasteignir að meginuppistöðu í eigu þess hluta þjóðarinnar sem á mestar eignir.

Raunvirði eigna þess hóps er því sennilega mun meira en tölur á skattframtölum gefa til kynna.

Þegar kyrrstöðustjórn hinna best settu hvarf frá völdum fyrir tæpum tveimur árum var auðsöfnun þessa efsta lags að aukast. Á árunum 2010 til 2020 tóku ríkustu tíu prósent landsmanna til sín 43,5 prósent af öllum nýjum auð sem varð til árlega að meðaltali. Á síðasta kjörtímabili varð þetta hlutfall hærra.

Hæst var það á síðasta ári kyrrstöðustjórnarinnar við völd, þegar 57 prósent af nýjum auð sem varð til á Íslandi það árið rann til þeirra tíu prósent sem mest áttu, en 90 prósentin skiptu með sér hinum 43 prósentunum.

Strax á fyrsta ári nýrrar ríkisstjórnar sem var við stjórnvölinn varð kúvending til aukins jafnaðar á þessum tölum. Á árinu 2025 fóru 45 prósent af nýjum auð til ríkustu tíundarinnar en 55 prósent til hinna.

Þeir sem afla fjármagnstekna borga fjármagnstekjuskatt. Sá skattur er 22 prósent, sem er mun lægra hlutfall en greitt er af t.d. launatekjum, þar sem skatthlutfallið er frá 31,49 til 46,29 prósent eftir því hversu háar tekjurnar eru.

Ástæður þess að ríkustu tíu prósentin tóku miklu meira til sín í tíð síðustu ríkisstjórnar var meðal annars að finna í aðgerðum sem stjórnvöld réðust í vegna efnahagslegra afleiðinga kórónuveirufaraldursins. Með þeim var lánsfé gert ódýrara og tækifæri þeirra sem áttu umtalsvert fjármagn til að ávaxta það enn meira, sérstaklega í fasteignum og hlutabréfum sem ruku upp í verði, til að hagnast mikið urðu mýmörg.

Margar þessara kostnaðarsömu ívilnana áttu það sameiginlegt að enda fyrst og síðast hjá hópum sem þurftu ekki endilega á þeim að halda. Auk þess var mörgum þeirra viðhaldið allt of lengi með gríðarlegum kostnaði fyrir ríkissjóð. Það leiddi til þess að mjög efnað fólk gat efnast enn meira á kostnað ríkissjóðs, sem var rekinn með mörg hundruð milljarða króna halla. Peningar voru færðir frá okkur öllum til fárra en vinveittra síðustu ríkisstjórn.

Í þessi göt hefur sitjandi ríkisstjórn verið að stoppa upp í. Hún hefur verið að afnema skattaafslætti upp á marga milljarða króna á ári sem lentu hjá tekjuhæstu hópunum, sem þurfa sannarlega ekki á stuðningi að halda.

Þetta hefur verið óvinsælt hjá þeim sem hafa notið og þingmenn á þeirra vegum hafa öskrað um að afnám þessa pilsfaldakapítalisma sé hið mesta óréttlæti. Í raun sé það skattahækkun að láta efstu tíundina, þá einu sem lækkaði skattbyrði sína í tíð ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar, borga eins og aðra.

Þarna liggja víglínur íslenskra stjórnmála í dag. Milli almannahagsmuna og sérhagsmuna. Milli ríkisstjórnarflokka sem vinna af ábyrgð fyrir alla og stjórnarandstöðu sem vinnur bara fyrir suma.