Ég ætla að nota fréttabréfið í dag til að rifja upp atburði sem átti sér stað fyrir tæpum tveimur áratugum. Sýnið mér smá þolinmæði. Það er þráður í þessu inn í samtímann.

Það er haust á Íslandi árið 2007. Bankabólan er á hátindi sínum, litla kreppan sem hafði opinberað veikleika íslenska útrásarbankakerfisins var yfirstaðin og enn ár í að allt kerfið hryndi yfir íslenska þjóð með skelfilegum afleiðingum fyrir marga.

Stærsti banki landsins á þessum tíma var Kaupþing. Vöxtur hans hafði verið ævintýralegur. Stærð bankans hafði tvöfaldast átta ár í röð áður en hann féll með látum í október 2008. Síðustu þrjú árin var vöxturinn 500 prósent.

Þarna ári áður en allt gerðist, sem skilaði Íslandi neyðarlögum, fjármagnshöftum og á brún þjóðargjaldþrots eftir eina glæfralegustu frjálshyggjutilraun sem ráðist hefur verið í með mannlegt samfélag, vildi Kaupþing fá að gera upp í evrum.

Þetta þótti nokkuð nýtt á þessum tíma en byggði á lögum frá árinu 2002. Samkvæmt þeim gátu íslensk fyrirtæki fengið að gera upp í öðrum gjaldmiðli en íslenskri krónu ef þau gátu sýnt fram á að evran væri raunverulegur starfrækslugjaldmiðill þeirra. Ársreikningaskrá Skattsins þurfti svo að samþykkja þetta fyrirkomulag.

Það var því ekki, né er, hægt að velja evru eða dollar sem uppgjörsmiðil. Það þarf að sýna fram á að meginhluti starfseminnar, eins og tekjur og skuldir, sé í þeim gjaldmiðli.

Þetta gátu stór fyrirtæki á borð við Össur (nú Embla Medical í erlendri eigu að mestu) og Marel (nú JBT Marel í erlendri eigu að mestu) sýnt hratt og vel fram á og fóru í kjölfarið að gera upp í öðru en krónum.

Fyrir pínulítið hagkerfi með örmynt var þetta viðkvæmt. Það gat enda falið í sér skilaboð um að stærstu fyrirtæki landsins treystu ekki íslensku krónunni ef þau ákvæðu að fara að gera upp í öðrum myntum. Því voru svona uppgjör ákaflega pólitísk umdeilanleg.

Sú viðkvæmni minnkaði ekki þegar Straumur Burðarás, áhættusækinn fjárfestingarbanki, sótti um og fékk heimild til að gera upp í erlendu. Var það fyrsta skrefið hjá bankakerfinu, sem á bak við ódýra fjármögnun úti í heimi var búið að vaxa upp í að vera margföld þjóðarframleiðsla Íslands, í að yfirgefa landið og myntina?

Þessi togstreita tók svo á sig mun tærari mynd þegar Kaupþing, stærsti bankinn, fór fram á að færa bókhald sitt og samstæðureikning í evrum frá ársbyrjun 2008. Rök Kaupþings voru fyrst og fremst þau að bankinn væri orðinn að mestu alþjóðlegur og að um 80 prósent eigna hans væru í erlendri mynt.

Jónas Sigurgeirsson, þá framkvæmdastjóri samskiptasviðs Kaupþings, eiginmaður núverandi þingmanns Sjálfstæðisflokks og áróðursbókaútgefandi í Almenna bókafélaginu, orðaði það þannig: „Íslenska krónan er sveiflukennd og við viljum gera upp í okkar stærstu mynt.“

Sennilega trufluðu þessi áform engan meira en Davíð Oddsson, þá seðlabankastjóra. Bankinn kom þeirri skoðun á framfæri á þessum tíma að slík þróun myndi skemma fyrir peningastefnu hans og skaðað íslenskt efnahagslíf.

Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er haft eftir Sigurði Einarssyni, þáverandi starfandi stjórnarformanni Kaupþings, að hann hafi lent í hörðum orðaskiptum við Davíð í kvöldverði í Washington í tengslum við ársfund Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í október 2007.

Sigurður lýsti þessum orðaskiptum þannig að Davíð hefði sagt að ef Kaupþing héldi fast við evruáformin „þá skyldi hann sjá til þess að við yrðum gjaldþrota.“ Davíð neitað að hafa notað slíkt orðalag en staðfesti að deilurnar hefðu snúist um ætlaða evrunotkun bankans.

Þessi afstaða Davíðs, og þar með Seðlabanka Íslands, var auðvitað í hæsta máta óvenjuleg. Sérstaklega í ljósi þess að bankinn hafði fyrr á sama ári fjallað um áhrif þess að bankar og aðrar fjármálasjoppur gerðu upp í öðrum gjaldmiðlum en krónu í Peningamálariti sínu. Þar var niðurstaðan sú að það hefði óveruleg áhrif á miðlun peningastefnu Seðlabankans og að „hindra þessa þróun með boðum og bönnum er ekki líklegt til að skila árangri“.

Þá er ótalið hversu gerræðislegt það er hjá einum embættismanni, sem var auðvitað enn fastur í sínu pólitíska fasi, að beita sér persónulega gegn einu fyrirtæki umfram annað.

Seðlabankinn hafði nefnilega ekkert vald til að banna Kaupþingi að gera upp í evrum. Sú ákvörðun lá hjá Ársreikningaskrá, sem óskaði samt sem áður eftir umsókn Seðlabankans um málið. Þegar hún barst stóð í henni: „Seðlabankinn er mótfallinn því að innlend fjármálafyrirtæki taki alfarið upp erlendan gjaldmiðil í reikningshaldi sínu.“

Í kjölfarið fékk Kaupþing skilyrta heimild til að gera upp í evrum. Skilyrðið var að kaup bankans á hinum hollenska NIBC banka myndu klárast fyrst. Kaupþing var ekki sátt með þetta og kærði niðurstöðuna til Árna M. Mathiesen, þáverandi fjármálaráðherra. Árni bað bankann hins vegar að draga kæruna til baka, enda pólitískt óþægileg, og Kaupþing varð á endanum við því.

Bankinn kláraði auðvitað aldrei þau kaup og hrundi svo ásamt hinum 97 prósentum íslenska bankakerfisins nokkrum mánuðum síðar. Það hafði ekkert með skort á evruupptöku að gera heldur, eins og Páll Harðarson, þá forstjóri Kauphallar Íslands, lýsti því svo eftirminnilega nokkrum árum síðar, að „alvarleg lögbrot voru framin. Afleitir viðskiptahættir kostuðu gríðarlega fjármuni og mikla þjáningu. Stórkostleg markaðsmisnotkun átti sér stað. Trú á markaðshagkerfið og hið frjálsa framtak hefur beðið hnekki.“

Þessi saga sýnir hins vegar þá duttlunga og gerræðishátt sem einkennt hafa samband þeirra sem hafa sótt sér völd, tækifæri, fjármagn og áhrif í íslenska krónuhagkerfið í gegnum tíðina.

Á síðustu árum hefur það nefnilega færst verulega í aukana að íslensk fyrirtæki geri upp í evrum eða dollurum. Við síðustu talningu voru þau orðin vel á þriðja hundruð og hafði þeim fjölgað um 133 prósent á tíu árum. Þar á meðal eru nær öll stærstu sjávarútvegsfyrirtæki landsins sem flest eru gengin í evruna. Tilgangurinn er að koma sér undan gengisáhættu og óstöðugleika íslensku krónunnar. Að takmarka áhrif hennar á reksturinn og áferð fyrirtækjanna með erlendri fjármögnun, uppgjöri í erlendri mynt og ýmsum vörnum gegn flökti á litlum gjaldmiðli. Og fá miklu betri kjör en íslenskum heimilum og fyrirtækjum sem gera upp í krónum bjóðast.

Um liðna helgi kaus tæpur meirihluti þjóðarinnar gegn þeim möguleika að heimili og minni fyrirtæki gætu mögulega átt þess kost að taka upp evru í fyrirsjáanlegri framtíð. Það er ákvörðun sem ber auðvitað að virða þótt lygarnar, óhróðurinn og óheilindin sem hagsmunahægrið sem rak baráttuna fyrir þeirri höfnun beitti til að ýta tæpum meirihluta í þessa átt eigi enga virðingu skilið.

Ástæðan fyrir því að ég ákvað að segja ofangreinda sögu er að hún sýnir að krónuhagkerfið er valdakerfi. Þeir sem hafa hag af því á hverjum tíma vilja geta stýrt því hverjir þurfi að dvelja í því og hverjir eiga að fá að hagnast á því. Það er nefnilega gott að eiga krónur en skelfilegt að skulda þær.

Þeir sem hafa aðgang að erlendum bönkum, erlendum fjármagnsmörkuðum, evrulánum og ferlum til að færa stórar fjárhæðir á milli gjaldmiðla til að græða lifa nú þegar að hluta til í öðrum veruleika en venjulegt vinnandi fólk á Íslandi. Þeir geta varið sig gegn krónunni. Þeir geta minnkað vaxtabyrðina. Þeir geta skipulagt rekstur sinn utan þess kerfis sem þeir segja okkur hinum, í gegnum fjölmiðla sem þeir niðurgreiða taprekstur á um mörg hundruð milljónir króna á ári, að sé ómissandi.

Venjuleg heimili og flest fyrirtæki geta það ekki. Þau borga bara svimandi háa íslenska vexti, krónuálagið og óstöðugleikann.

Þess vegna er ákaflega mikilvægt að muna að öflin sem risu upp og ráku, mótuðu og fjármögnuðu andstöðuna við aðildarviðræður við Evrópusambandið voru ekkert að hugsa um fullveldi eða almannahagsmuni. Þau nýttu tilfinningarök og lygar til að viðhalda völdum. Það er ekki lítill árangur að hafa næstum sigrað þau. Og ljóst er að gamla Íslandi er brugðið. Það er okkar sem erum þolendur þessa fyrirkomulags að rísa áfram upp gegn því.

Það er mín bjargfasta skoðun að þessi hagsmunaöfl, sem skýla sér frá samkeppni en græða völd og peninga á krónuhagkerfinu, séu helsta meinsemd íslensks hagkerfis. Þau vinna fyrir hina fáu gegn öllum hinum í fjárhættuspili þar sem bankinn vinnur alltaf. Og það mikilvægasta sem hægt er að gera fyrir allan almenning í landinu, heimilin og fyrirtækin, er að brjóta þetta kerfi upp.

Nú þegar möguleg aðild að Evrópusambandinu og upptaka evru er af borðinu þá finnum við nýjar leiðir til þess og vinnum einbeitt að því að draga úr neikvæðum áhrifum krónu á sem flesta. Fyrstu skrefin í þá átt verða stigin á komandi þingvetri.

Líkt og ég sagði annars staðar á laugardag þá eigum við þessa köku saman og þurfum bara að taka hana af þeim sem vilja skilja okkur eftir með mylsnur á meðan þeir troða sig út.