Stjórnmál geta oft verið ansi óheiðarleg. Þeir sem skeyta minnst um að segja satt eða styðjast við raunveruleika í sinni pólitísku framsetningu eru, eðli málsins samkvæmt, líklegastir til að sýna af sér mestan óheiðarleika hverju sinni. Ef þér er alveg sama um hvað þú segir, þá segirðu bara eitthvað svo lengi sem þú telur að það auki líkur þínar á endurkjöri næst þegar kosið verður.

Þetta er sérstaklega sýnilegt í yfirstandandi umræðum um þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort Ísland eigi að hefja viðræður við Evrópusambandið á ný, sem fara mun fram í lok ágúst. Því er til að mynda statt og stöðugt haldið fram af hálfu stjórnarandstöðuflokka að samningsmarkmið liggi ekki fyrir. Samt liggja þau fyrir og eru meðal annars aðgengileg í meirihlutaáliti utanríkismálanefndar sem hægt er að lesa hér að neðan.

Því er statt og stöðugt haldið fram að það sé ekki þannig að kostnaður við krónuna liggi fyrir. Samt liggur hann alveg fyrir ásamt ábatanum við upptöku evru, sem er meiri en ábatinn af krónu. Hægt er að lesa um það í neðangreindri skýrslu.

Því er statt og stöðugt haldið fram að það sé ekkert til að semja um þrátt fyrir að það liggi fyrir í fjölda dæma að undanþágur og aðlaganir eru varanlegur hluti af Evrópusambandinu og að háttsett fólk innan þess hafi ítrekað opinberlega talað fyrir því að Ísland sé „sérstakt tilvik“.

Því er statt og stöðugt haldið fram að verið sé að leyna fólki lykilupplýsingum í sérstökum „leyniklefa“, helst til að skapa sömu hughrif og sama stjórnarandstaða notaði í Icesave-málinu á kjörtímabilinu 2009–2013, jafnvel þótt um sé að ræða frekar óspennandi gögn um milliríkjasamskipti sem vani er að trúnaður ríki um. Þegar fundin var leið til að gera þessi gögn aðgengileg fyrir alla þingmenn nennti þorri stjórnarandstöðunnar ekki einu sinni að fara og skoða þau. Einungis þingmenn Miðflokksins, sem bera höfuðábyrgð á leikritinu í kringum „leyniklefann“, og einn Sjálfstæðismaður létu sig hafa það.

Í enda dags kjarnaði Sigríður Á. Andersen, þingflokksformaður Miðflokksins, hvað allur þessi málflutningur snýst um þegar hún missti út úr sér fágætt sannleikskorn í Kastljósviðtali. Þjóðin er ekkert að fara „að ráða þessu“.

Það eiga einhverjir aðrir að gera það. Einhverjir sem eru betur til þess fallnir að hafa vit fyrir þessum vitleysingum sem búa hér á þessu skeri. Einhverjir eins og Sigríður og meðreiðarfólk hennar í A- og B-liði íslenska íhaldsins.

Allt þetta pólitíska leikrit snýst nefnilega um að reyna að láta almenning ekki ræða mögulega aðild að Evrópusambandinu efnislega. Þegar rembingnum og upplýsingaóreiðunni sleppir er þetta hins vegar ekkert sérstaklega flókið: atkvæðagreiðslan í ágúst snýst um að treysta þjóðinni til að skoða valkost fyrir sig. Ef henni líst á þann valkost þegar búið er að semja um hvernig hann lítur út þá gefst þjóðinni kostur á að samþykkja hann eða hafna.

Þannig getur hver kjósandi mátað samninginn og þá framtíð sem hann færir okkur við sína eigin stöðu, jafnt kosti hans og galla, og greitt svo atkvæði.

Fyrir mér er stærsti kosturinn sem getur fengist með Evrópusambandsaðild sá að brjóta upp óformlega valdakerfið sem byggst hefur upp hérlendis í krafti fákeppni og í vari örgjaldmiðils. Kerfi þeirra sem hagnast á grundvelli betra aðgengis að tækifærum, upplýsingum og peningum annarra sem þeir nálgast á gráa svæðinu milli viðskipta og stjórnmála. Kerfi þeirra sem berjast nú af mestum ofsa gegn viðræðum vegna þess að það hefur af þeim völd.

Við skulum taka þrjú dæmi úr umræðunni síðustu vikur.

Það dytti engum heilvita manni í hug að greiða strætóbílstjóra bónusa fyrir að halda áætlun. Slíkur hvati gæti valdið samfélagslegri stórhættu. Gæti hann fengið fimm þúsund kalli meira borgað ef hann stoppaði ekki fyrir krakkanum á hjólinu á næstu gangbraut? Gæti hann náð áætlun með því að fara yfir á appelsínugulu ljósi? Væri það þess virði að svína inn í umferðina frá næstu stoppustöð ef hann skilaði sér á tíma? Eða bara sleppa stoppustöðvunum alveg, það gæti líka verið leið að árangri.

Fjárhagslegur hvati þykir samt ekki bara æskilegur, heldur bráðnauðsynlegur, víða í efstu deild íslensks viðskiptalífs. Í hverju fákeppnis- eða einokunarfyrirtækinu á fætur öðru er sett upp einhvers konar kaupaukakerfi sem hvetur til aukinnar áhættusækni. Þannig fengu forstjórar skráðra félaga á Íslandi frá 2,2 og upp í 47 milljónir króna greiddar í bónusgreiðslur ofan á laun og umfangsmiklar lífeyrisgreiðslur í fyrra.

Svo eru sum launakjör sem allt venjulegt fólk klórar sér eðlilega í hausnum yfir, til dæmis laun forstjóra Icelandair. Fyrst smá söguleg upprifjun.

Í Covid-faraldrinum fékk Icelandair meiri fyrirgreiðslu úr opinberum sjóðum en nokkurt annað til að koma sér í gegnum faraldurinn. Icelandair sótti sér líka tvívegis nýtt hlutafé á þessum tíma upp á meira en 30 milljarða króna á þávirði sem gerði það að verkum að almennir hluthafar þynntust niður um 80 prósent. Stærstir í þeim hópi voru íslenskir lífeyrissjóðir. Almenningur tók mikinn þátt í þessari aukningu og hluthöfum í Icelandair Group fjölgaði um sjö þúsund. Útboðsgengið í stærri hlutafjáraukningunni var ein króna á hlut. Gengið í dag er 0,7 krónur á hlut, sem þýðir að einstaklingur sem keypti fyrir eina milljón króna árið 2020 til að styðja við Icelandair gæti selt bréfin sín á 700 þúsund krónur, eða með 300 þúsund króna tapi.

Hluthafarnir hafa ekki fengið neinn arð vegna fjárfestingar sinnar. Icelandair hefur raunar ekki greitt slíkan frá árinu 2018, einfaldlega vegna þess að Icelandair tapar peningum. Á síðustu átta árum hefur rekstarniðurstaða fyrirtækisins einungis einu sinni verið jákvæð, um 1,5 milljarð króna árið 2023. Uppsafnað tap á síðustu átta árum er hins vegar nálægt 80 milljörðum króna. Marínó Örn Tryggvason, fyrrverandi forstjóri Kviku banka, sem kom mikið að endurskipulagningu Icelandair í faraldrinum, skrifaði ágæta grein nýverið í Morgunblaðið þar sem hann benti á að hluthafar væru að niðurgreiða laun starfsfólks og að staða Icelandair, sem væri þjóðhagslega mikilvægt fyrirtæki, væri alvarleg.

Marinó var þar að vísa í launakröfur starfsmanna, ekki stjórnenda, en um fjögur þúsund manns vinna hjá Icelandair. Lesa mátti á milli línanna að þar væri hann sérstaklega að tala til flugmanna, sem eru í harðri kjarabaráttu sem stendur.

Það er þó rétt að benda á að stjórnendur Icelandair hafa ekki stillt sín kjör af í takti við afkomu. Á árinu 2021 hækkuðu laun forstjóra fyrirtækisins til að mynda um næstum helming þrátt fyrir næstum 14 milljarða króna tap. Vorið 2022 var svo samþykkt bónuskerfi fyrir stjórnendur svo þeir færu ekki að vinna annars staðar vegna þess að stjórnendurnir sjálfir töldu þörf á „sterkari varðveisluáætlun ásamt endurskoðuðu starfskjarafyrirkomulagi æðstu stjórnenda“. Miðað við markaðsvirði Icelandair þegar bónuskerfið var samþykkt var virði þess um tveir milljarðar króna.

Hlutabréf í Icelandair lækkuðu um 39 prósent í fyrra þegar fyrirtækið skilaði sér enn og aftur í taprekstri. Á fyrsta ársfjórðungi 2026 bættust fimm milljarðar króna til viðbótar í þá taphít. Laun forstjórans hækkuðu hins vegar um 18 prósent þegar þau eru umreiknuð í íslenskar krónur (Icelandair gerir upp í Bandaríkjadölum) og af heildarlaununum voru níu milljónir króna árangurstengd greiðsla, fyrir að tapa peningum hluthafa.

Icelandair er alls ekkert einsdæmi í þessum málum. Alvotech tapar til að mynda gríðarlegum peningum á hverju einasta ári og ljóst má vera á þróun hlutabréfaverðs í fyrirtækinu í fyrra, sem lækkaði um 64 prósent, að hlutirnir voru ekki að afar eins og lagt var upp með. Samt hækkuðu laun forstjóra Alvotech á milli ára. Sá sem átti hlut í Eimskip í byrjun árs fyrir 10 milljónir króna gat selt sama hlut á tæplega 8,3 milljónir króna um síðustu áramót. Bréfin höfðu rýrnað um 29 prósent í virði og viðkomandi „tapað“ 1,7 milljón króna af fjárfestingu sinni. Samt hækkuðu laun forstjóra Eimskips einna mest allra í Kauphöllinni á árinu 2025.

Staðreynd málsins er þessi: Á sama tíma og markaðsvirði skráðra hlutabréfa í íslensku kauphöllinni dróst saman um 22 prósent á síðasta ári þá hækkuðu laun forstjóranna. Einungis einn slíkur var með laun undir 50 milljónum króna á ári og að meðaltali voru þeir sem stýra félögum á aðalmarkaði að taka heim um 9,7 milljónir króna á mánuði. Það þýðir að meðalforstjórinn þénaði nánast það sama á einum mánuði á árinu 2025 og miðgildi launa var á Íslandi í fyrra. Á mannamáli þýðir það að helmingur þjóðarinnar þénar ekki það sem forstjórarnir þéna á einum mánuði, á einu ári.

Annað dæmi sem kom upp í vikunni um það hvernig kaupin gerast á eyrinni snýst um kaup á fyrirtækinu Lýsi. Stærstu eigendur þess fyrirtækis hafa verið Katrín Pétursdóttir og Gunnlaugur Sævar Gunnlaugsson, sem var stjórnarformaður Ísfélagsins árum saman og náinn samstarfsmaður Guðbjargar Matthíasdóttur, aðaleiganda þess.

Í bankahruninu, nánar tiltekið daginn eftir að neyðarlög voru sett á Íslandi til að forða okkur frá þjóðarþroti, keypti félag Guðbjargar Lýsi af þeim Katrínu og Gunnlaugi á 235 milljónir króna. Nokkrum árum síðar var Lýsi hins vegar komið aftur í þeirra eigu og hefur tekið þátt í alls kyns fjárfestingum í óskyldum rekstri með fjárfestingafélagi Guðbjargar, meðal annars í Domino´s á Íslandi og útgáfufélagi Morgunblaðsins.

Ísfélagsfjölskyldan hennar Guðbjargar og fylgitungl eru raunar einna stórtækust allra blokka sem hagnast hafa gríðarlega á sjávarútvegi í að kaupa upp eignir í öðrum geirum. Um það fjallaði ég í síðustu viku, í samhengi við nýja skýrslu sem Dagur B. Eggertsson og fleiri báðu um sem sýnir hluta af fjárfestingum nokkurra útgerðarfjölskyldna og eins kaupfélags í öllu öðru sem hægt er að kaupa á Íslandi og hversu hratt það er að gerast.

Nánast fyndið hefur verið að fylgjast með Morgunblaðinu, Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS) og hlaðvarpstrúðunum sem hafa það hlutverk að gaslýsa fólk í þágu útgerða landsins reyna að afflytja innihald skýrslunnar. Greinilegt er að það stingur að verið sé að opinbera fáveldisáhrifin sem kvótakerfið hefur leitt af sér.

Athygli mín var vakin á því að skýrslan hafi ratað inn í pistil forstjóra Ísfélagsins með nýlegu uppgjöri þess. Þar sagði: „Arður sem greiddur er til hluthafa er talinn eðlilegt endurgjald til þeirra sem lagt hafa félaginu til fjármagn í formi hlutafjár alveg eins og þeir sem lána félaginu fjármagn fá vaxtatekjur af því. Orðræða sumra þeirra sem standa á hinu pólitíska sviði, bæði aðal- og aukaleikara, um hagnað og arðgreiðslur sjávarútvegsfyrirtækja og fullyrðingar um leyndarhyggju í þessum efnum eru einfaldlega rangar. “

Hvar maðurinn finnur fullyrðingum sínum stað veit enginn.

Lýsi hefur svo vaxið og dafnað og skilað myndarlegum hagnaði á síðustu árum. Á árinu 2024 var hagnaður ársins, eftir skatta, 930 milljónir króna og litlu minni en árið áður. Samt voru eigendur Lýsis með böggum hildar í umsögn sinni um leiðréttingu á veiðigjöldum í fyrra. Þar sagði að aukin veiðigjöld yrðu „alvarleg ógn við tilvist Lýsis“ vegna þess að það myndi draga úr getu fyrirtækisins til að kaupa hráefni í vörur sínar.

Skömmu síðar var svo greint frá því að Brim ætlaði að kaupa Lýsi á 30 milljarða króna. Það hefði skilað Katrínu og Gunnlaugi Sævari um átta milljörðum króna í reiðufé og öðru eins í hlutabréfum í Brimi. Katrín, sem er forstjóri Lýsis, ræddi þessi viðskipti í viðtali við áramótablað Viðskiptablaðsins og sagði þar að það hefði tekið hana og Guðmund Kristjánsson, forstjóra og aðaleiganda Brims, um það bil „tvo tíma við eldhúsborðið heima“ að klára þessi viðskipti. „Við höfum verið vinir lengi og traustið því svo sannarlega til staðar. Traustið skiptir öllu máli og vegna þess þurftum við enga ráðgjafa til að fá okkar til að véfengja hvort annað.

Brim, sem er einn stærsti kvótahafi á Íslandi og þar með einn helsti greiðandi veiðigjalda, hefur ekki upplifað mikla ógn við tilvist sína síðan að veiðigjaldafrumvarpið var samþykkt eftir lengsta málþóf Íslandssögunnar úr hendi stjórnarandstöðuflokkanna á þingi. Markaðsvirði Brims hefur þvert á móti rokið upp og aukist um 60 prósent, eða rúmlega 63 milljarða króna, á þeim tíu mánuðum sem liðnir eru frá samþykkt laganna. Það er því nóg til, reksturinn í miklum blóma og fjárfestingagetan gríðarleg. Svo gríðarleg að það var hægt að handsala 30 milljarða króna díl til að kaupa Lýsi, stóran hlut í pizzukeðju og eignarhlut í Morgunblaðinu við eldhúsborðið hjá Katrínu.

Fyrir utan Guðmund eru stærstu eigendur Brims íslenskir lífeyrissjóðir. Þeir hafa sennilega ekki verið alls kostar sáttir við „gamla mátann“ ofan í það að hafa lítið sem ekkert með stjórn flestra skráðra fyrirtækja sem þeir eiga samanlagt yfir helmingshlut í að gera. Sú niðurstaða var að minnsta kosti birt í vikunni að stjórn Brims hefði ákveðið að lækka verðmiðann á Lýsi um 10 milljarða króna og borga bara 20 milljarða króna.

Þótt arðsemiskrafa flestra fákeppnisfélaganna í kauphöllinni, sem selja fyrst og síðast íslenskum heimilum og fyrirtækjum vörur eða þjónustu, hafi rokið upp á síðustu misserum þá hefur það ekki gert hlutabréf að jafn eftirsóknarverðum fjárfestingakosti. Þvert á móti dróst markaðsvirði skráðra hlutabréfa saman um heil 22 prósent á síðasta ári og er í dag töluvert undir því sem það var um síðustu áramót.

Það þarf því ekki að vera sjóaður í Borgartúnsfræðum til að sjá að fyrir utan stærstu hluthafana í hverju félagi fyrir sig, sem eiga nægjanlega stóran hlut til að taka góða ávöxtun í formi arðs eða endurkaupa, þá er íslenski hlutabréfamarkaðurinn ekkert sérstaklega spennandi fjárfestingarkostur fyrir þá sem eiga sparnað eða áhættufjárfestingarfé.

Þess í stað hafa fjárfestar, efnaðar fjölskyldur og aðrir með fé á milli handanna keyrt fast inn á fasteignamarkað í leit að arðsemi. Þar hefur það lagaumhverfi sem hægristjórnir áranna 2013–2024 komu á, og núverandi stjórn er að vinna í að laga í stórum skrefum, skipt miklu. Það má segja að á því tímabili hafi verið búið til ógrynni hvata til að gera íbúðir að fjárfestingarvörum í stað þess að vera fyrst og síðast heimili fólks. Verðið hefur fyrir vikið rokið upp meira en í nokkru samanburðarlandi.

Samandregið hefur það fengið að viðgangast allt of lengi á Íslandi að fjárfestar geti safnað upp íbúðum sem fjárfestingarvörum og verslað svo með þær meira og minna skattfrjálst. Braskarar hafa getað haldið lóðum sem gætu hýst blómlega byggð óbyggðum árum saman til að reyna að knýja fram meira byggingamagn eða vegna þess að þeir eru að bíða eftir að fá hærra verð fyrir að gera ekkert. Og húsnæðisstuðningi síðustu ríkisstjórna hefur fyrst og síðast verið beint gegn efnamestu landsmönnunum.

Afleiðingarnar blasa við öllum. Sífellt fleiri íbúðir safnast á færri hendur og sífellt fleiri íbúar eru fyrir vikið útilokaðir frá því að eignast húsnæði.

Í nýlegri skoðanagrein fasteignasala sem birt var á Vísi var bent á að í dag séu 61 prósent íbúða í eigu einstaklinga sem eiga einungis eina íbúð. Það hlutfall hefur farið hratt lækkandi. Haldi þessi þróun sem átt hefur sér stað á síðustu árum áfram verður það hlutfall komið niður í 34 prósent árið 2066. Þriðjungur íbúða yrði heimili og tveir þriðju yrðu fjárfestingarvara.

Þær aðgerðir sem gripið hefur verið til nú þegar á þessu kjörtímabili í húsnæðispökkum ríkisstjórnarinnar hafa margar það markmið að mynda nýjan og andstæðan hvata: að reyna að koma sem flestum íbúðum úr fjárfestingarhlutverkinu og yfir í heimilishlutverkið.

Hin hliðin á þeim pening, sem ætti líka að vera eftirsóknarverð fyrir hlutabréfamarkað sem kvartar sífellt yfir litlum áhuga almennings á sér, er að það ýtir fjárfestum, sem eðlilega eru alltaf að reyna að ávaxta sitt pund, í fjárfestingar í atvinnulífinu. Sem yrði frábært.

Ný skýrsla sem birt var í síðustu viku sýnir, líkt og fleiri skýrslur þar á undan, að íbúar landsins borga fullt fyrir það að viðhalda þessu krónuhagkerfi. Sá kostnaður er blanda af beinum kostnaði sem af krónunni hlýst, áhættuálagi, óhagkvæmni, varúðarkostnaði og töpuðum tækifærum.

Hann er líka óbeinn og þar skipta svimandi háir vextir mestu. Varlega er hægt að áætla að ríki, sveitarfélög, fyrirtæki og heimili geti borgað nokkur hundruð milljarða króna minna í vexti af innlendum árum ef þeir fara að taka mið af stýrivöxtum Seðlabanka Evrópu í stað Seðlabanka Íslands.

En mesti ávinningurinn sem við munum fá er uppbrot á þessu heimóttarlega strokusamfélagi sem lýst er hér að ofan. Þar er þó einungis bent á þrjú nýleg vandamál, fákeppnisumhverfisins, samkeppnisleysisins og þess valdakerfis sem við höfum því miður komið okkur upp í krónuhagkerfinu á Íslandi.

Mikið verður gott þegar það verður að veruleika. Fyrsta skrefið í þá átt verður stigið 29. ágúst næstkomandi með því að segja já við fleiri möguleikum og um leið nei við lokuðu kerfi sumra sem allir hinir borga fyrir.