Á morgun verður kosið til borgarstjórnar Reykjavíkur. Kosningabaráttan hefur verið skrautleg og einkennst annars vegar af fullorðnu fólki sem gerir sig að fíflum með eða án hjálpar gervigreindar og nagladekkja og hins vegar af gegndarlausri upplýsingaóreiðu hægri flokka sem vilja láta líta svo út að Reykjavík sé á vonarvöl.

Þótt það sé alltaf þannig í borg sem er í örari vexti en nær allar borgir Evrópu að einstaka hlutir gangi ekki eins og lagt var upp með er heildarstaðan sú að Reykjavík er ótrúleg borg sem hefur batnað gríðarlega á skömmum tíma með þeim afleiðingum að lífsgæði íbúa hafa heilt yfir aukist mikið.

Ég ætla hér að neðan, á síðasta degi fyrir kosningar, að fara aðeins yfir það sem ég tel vera mikilvægustu breytingarnar, hverju þær hafa skilað og af hverju það er mikilvægt að halda þeim plönum sem eru til staðar til streitu. Um leið ætla ég að sýna fram á með tölulegum staðreyndum hvernig Reykjavík ber af og opinbera þann tvískinnung og pólitíska tækifærismennsku í stærsta flokknum á hægri vængnum sem hefur kúvenst út í skurð í lykilmálum í eltingaleik við menningarstríðsatkvæði.

Lengi vel var Reykjavík skipulögð eins og bandarísk bílaborg. Gert var ráð fyrir því, meira og minna, að allar ferðir yrðu farnar á einkabíl. Birtingarmynd þessa voru breiðar stofnbrautir, mjög dreifð byggð, stór bílastæði og aðskilin hverfi. Þeim almenningssamgöngum sem voru til staðar var gert að rúma sig innan þessa skipulags. Varla var gert ráð fyrir því að fólk gengi nema stuttar vegalengdir og hvað þá að nokkur myndi hjóla. Fyrir örfáum árum voru raunar engir hjólastígar í Reykjavík.

Það þurfti algjör kynslóðaskipti, þvert á flokka, til að breyta nálgun borgarinnar á þetta skipulagsslys sem fékk áður bara að fljóta áfram athugasemdarlaust. Fólkið sem sat í skrautlegustu borgarstjórn allra tíma, á árunum 2006 til 2010 þegar meirihlutarnir voru fjórir og skandalarnir enn fleiri, hóf vinnu við nýtt aðalskipulag sem var svo samþykkt kjörtímabilið á eftir þegar Jón Gnarr var orðinn borgarstjóri. Atkvæði féllu þannig í borgarstjórn að tólf greiddu atkvæði með en þrír á móti.

Þeir sem greiddu atkvæði með voru borgarfulltrúar Besta flokksins, Samfylkingar og Vinstri grænna auk tveggja borgarfulltrúa Sjálfstæðisflokksins: Áslaugar Friðriksdóttur og Hildar Sverrisdóttur. Þrír Sjálfstæðismenn greiddu atkvæði gegn skipulaginu, Júlíus Vífill Ingvarsson og þau Kjartan Magnússon og Marta Guðjónsdóttir sem nú eru gengin í Miðflokkinn.

Þær Áslaug og Hildur, sem í dag er þingmaður Sjálfstæðisflokks, bókuðu meðal annars eftirfarandi samhliða samþykkt sinni: „Þróun byggðar í Reykjavík er eitt mesta hagsmunamál allra Reykvíkinga. Hagkvæm skipulagsstefna nýtir sem best fjárfestingar sveitarfélags í grunnþjónustukerfum, svo sem götum, veitukerfum og skólastofnunum. Þétting byggðar er þjóðhagslega hagkvæm og hefur jákvæð áhrif á rekstur sveitarfélagsins sem og, og ekki síst, heimilanna í borginni. Fjárhæðir í þeim sparnaði geta numið hundruðum milljarða. […] Á næstu 16 árum er nauðsynlegt að taka afgerandi afstöðu með þéttingu byggðar og því að gefa fjölbreyttari samgöngukostum aukið vægi enda mun slík forgangsröðun koma jafnvægi á borgarumhverfið og veita borgarbúum fleiri valkosti. […] Í aðalskipulaginu er einnig gert ráð fyrir húsnæði sem ekki fylgja bílastæði. Með tilkomu slíkra hverfa verður að gera ráð fyrir því að íbúar sem hafa greitt fyrir rétt til bílastæða fái að njóta þeirrafram yfir aðra.“

Leiðandi sögn í þessu aðalskipulagi, einni mikilvægustu ákvörðun sem tekin hefur verið í sögu Reykjavíkurborgar, var „Borg fyrir fólk“. Í því fólst einfaldlega að setja manneskjuna í öndvegi og forgangsraða í hennar þágu í skipulagi borgarinnar, ekki í þágu bíla eða verktaka.

Skipulagið átti að gilda til 2030 og í því var gert ráð fyrir að 90 prósent allra nýrra íbúða á tímabilinu risu innan þáverandi borgarmarka. Þetta er hin svokallaða þétting. Markmiðið var að skapa heildstæðari og þéttari borgarbyggð og nýta þar með betur land og fjárfestingar í gatna- og veitukerfum og þjónustustofnunum. Með þéttari byggð yrði dregið úr vegalengdum, samgöngukostnaði og umhverfisáhrifum samgangna.

Þetta skipulag var svo endurbætt og uppfært árið 2022 og núverandi aðalskipulag gildir til 2040.

Á grunni nýs aðalskipulag og nýrrar framtíðarsýnar þar sem Reykjavík var skipulögð fyrir fólk en ekki malbik, var ákveðið að umferðarkerfið yrði meira borgarmiðað. Meiri áhersla yrði lögð á að bæta hlut gangandi og hjólandi auk þess sem almenningssamgöngur áttu að fá mun meira vægi.

Til að fólk átti sig á því hver staðan var á þessum tíma þá byrjaði Reykjavík ekki að leggja sérstaka hjólastíga innan borgarmarkanna fyrr en upp úr 2010. Þeir eru í dag um 50 kílómetrar og eru gríðarlega mikið notaðir allt árið um kring. Sú notkun nýtist ekki einungis þeim sem hjóla, heldur fækkar þeim sem keyra um sama hlutfall.

Þarna varð vísirinn að borgarlínu til, þótt hún hafi ekki enn verið skírð því nafni. Eftir langar og strangar samningaviðræður náðist svo tímamótasamkomulag með undirritun samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins árið 2019. Undir hann skrifuðu forsvarsmenn allra sveitarfélaga á svæðinu og þau sem leiddu ríkisstjórn á þessum tíma. Að uppistöðu var umsjálfstæðisfólk að ræða.

Nokkrum árum síðar skrifaði Hildur Björnsdóttir, oddviti Sjálfstæðisflokksins í borginni, grein þar sem hún jarðaði málflutning talsmanna gamalla úrræða í samgöngumálum þar sem bíllinn yrði settur í algjöran forgang. Hún sagði þá endurspegla ríkjandi viðhorf sjöunda áratugarins, ekki ríkjandi viðhorf samtímans, og hafnaði áherslum „á meira malbik og samgöngur fyrir suma“. Í grein sinni skrifaði Hildur: „Við heillum ekki ungt hæfileikafólk með sextíu ára gömlum lausnum. Við þurfum að bjóða lifandi borgarumhverfi, úrval tækifæra og fjölbreytta valkosti – í frjálsu samfélagi. Við þurfum að fullþroskast úr sveit í borg.“

Ég er jafn sammála Hildi árið 2021 og ég er ósammála þeirri nú sem leiðir Sjálfstæðisflokkinn árið 2026.

Það er öllum ljóst sem skoða með opin augu, í ljósi þess að Reykjavík er á meðal þeirra borga í Evrópu sem eru í örasta vextinum, að það er ekki hægt að fjölga bara bílum í umferðaræðum höfuðborgarsvæðisins endalaust. Þeim hefur fjölgað um 70 á viku að meðaltali síðasta áratuginn, eða um langleiðina í 40 þúsund. Í góðri grein sem var skrifuð fyrir nokkrum árum var bent á að bílastæðin sem þyrfti undir þann fjölda bíla sem bætist við á hverju ári samsvari 22 fótboltavöllum í fullri stærð.

Það er bráðnauðsynlegt að koma á fót almenningssamgöngukerfi sem keyrir um í sérrými og getur verið valkostur við þetta umferðaröngþveiti. Bæði fyrir þá sem kjósa að nýta sér það til að komast mun greiðar frá A til B þegar kerfið er komið í gagnið og fyrir þá sem nota bílinn til þess, enda fækkar akandi um þá sem taka borgarlínu, hjóla eða ganga.

Höfuðborgarsáttmálinn var tekinn upp fyrir nokkrum árum og eftir strembnar viðræður tókst að uppfæra hann með undirskrift árið 2024. Langflestir sem skrifuðu undir hann voru Sjálfstæðis- eða Framsóknarmenn.

Um er að ræða langstærstu fjárfestingu í samgöngum höfuðborgarsvæðisins, hvar um 40 þúsund manns keyra úr nágrannasveitarfélögum inn í Reykjavík til vinnu alla virka daga, í sögunni. Kostnaður við framkvæmdina, sem nær yfir stofnbrautir ekki síður enBorgarlínu, er áætlaður 311 milljarðar króna og ríkið ætlar að borga 87,5 prósent af því.

ÞóttBorgarlínan sé ekki farin að keyra er vinna við framkvæmdina löngu hafin, mörg þúsund íbúðir hafa risið við helstu ása hennar á þeim forsendum að hún komi og gert er ráð fyrir að fyrsta lotan, sú mikilvægasta og dýrasta, verði komin í gagnið á næsta kjörtímabili.

Hún liggur frá Ártúnshöfða, um miðborg Reykjavíkur og að Hamraborg í Kópavogi, yfir Fossvogsbrúna sem nú er unnið að því að reisa. Um byltingu verður að ræða.

Þetta plan, sem er við það að verða að veruleika eftir stanslausa vinnu frá árinu 2014, vilja Sjálfstæðisflokkur, Miðflokkur og nokkrir smáflokkar sem ná ósennilega inn í borgarstjór skemma og byrja bara upp á nýtt.

Annað sem er síþreytt mantra er að Reykjavík sé svo illa rekin og sé í raun gjaldþrota. Þessa möntru hef ég rakið ítrekað og ítarlega með skýrum rökum um að Reykjavík sé best rekna sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu og það eina sem getur borgað gjaldfallnar skuldir sínar á yfirstandandi ári án þess að taka yfirdrátt eða selja eignir.

Hægt er að lesa allt um það hér:

Önnur bábilja sem er básunuð af hægri flokkunum er að hér sé millistjórnendakraðak sem sé stjórnlaust í fitulagsstjórnsýslu og sé orðin svo fyrirferðarmikil að ekki sé til peningur til að sinna grunnþjónustu. Allt of mikið af peningum fari í skrifstofufólk sem geri lítið annað en að fara í jóga eftir hádegi á föstudögum vegna styttingar vinnuvikunnar. Þess vegna sé ekki hægt að moka snjó.

Á hinni frábæru síðu Metli.is, sem Brynjólfur Gauti Guðrúnar Jónsson doktorsnemi í tölfræði heldur úti, eru teknar saman upplýsingar úr opnu bókhaldi Reykjavíkur um það hversu stórt hlutfall af launakostnaði borgarinnar fer í stjórnsýslu og skrifstofur. Þar kemur í ljós að á síðasta rúma áratug hefur það hlutfall farið úr 14,3 prósentum í 9,9 prósent og hefur aldrei verið lægra á tímabilinu. Með öðrum orðum fer lægra hlutfall launakostnaðar í „fitulagið“ í dag en hefur gert á nokkrum tíma síðan 2014 hið minnsta. Langmestur hluti launa í borginni fer í framlínustarfsmenn á borð við þá sem vinna í leikskólum, skólum og velferðarþjónustu.

Þar kemur líka fram að fasteignagjöld sem hlutfall af fasteignamati séu langlægst á landinu í Reykjavík, að nettóskuldA-hluta borgarinnar sem hlutfall af tekjum séunæstlægstu á höfuðborgarsvæðinu og að handbært fé á íbúa sé það langhæsta á svæðinu.

Allt að öllu þá er kómískt að halda öðru fram, í ljósi tölulegra staðreynda úr efnahagsreikningum og bókhaldi sveitarfélaga, en að Reykjavík sé ekki bara stöðugasta og best rekna sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu, heldur þalangstöðugasta og best rekna.

Þegar R-listinn, undir forystu jafnaðarfólks, tók við völdum í borginni árið 1994 gerðist tvennt sem hefur markað hana alla tíð síðan. Annars vegar var leikskólabyltingunni hrint úr vör, sem gjörbreytti stöðu íslenskra kvenna á vinnumarkaði og jók þjónustustig Reykjavíkur gríðarlega án þess að um lögbundna þjónustu væri að ræða.

Höfuðborgin varð leiðandi í þessari þróun eins og svo mörgu öðru og önnur sveitarfélög gátu lítið annað en fylgt henni eftir.

Hitt sem gerðist er að stjórnsýsla borgarinnar breyttist úr gerræðislegri þjónkun þar sem borgarstjór og lítill hópur í kringum hann útdeildi gæðum eða gekk erinda yfir í þjónandi stjórnsýslu.

Byrjum á leikskólunum. Í tölum Metils má líka sjá að hærra hlutfall eins árs barna var með leikskólapláss í Reykjavík árið 2024 en á Seltjarnarnesi, í Hafnarfirði, Mosfellsbæ og Kópavogi. Eina sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu sem var með hærra hlutfall af eins árs börnum á leikskóla var Garðabær. Þar voru eins árs börnin alls 309 talsins en 1.497 í Reykjavík.

Sama staða var uppi árið 2024 þegar öll börn á aldrinum–5 ára voru skoðuð. Staðan í Reykjavík var miklu betri en í nær öllnágrannasveitarfélögum.

Búast má við því að hún verði enn betri í Reykjavík í nánustu framtíð þegar öll þau leikskólapláss sem hafa verið úr notkun vegna umfangsmikilla viðgerða á leikskólahúsnæði víða um borgina síðustu misseri skila sér til baka. Í ofanálag var Reykjavíkurleiðin svokallaða kynnt fyrr á þessu ári sem og hefur það markmið að gera leikskóla borgarinnar að aðlaðandi vinnusta og að minnka bil milli vinnutíma starfsfólks og vistunartíma barna, bæta mönnunarstöðu og um leið mæta foreldrum á jafnræðisgrundvelli út frá efnahagslegri stöðu þeirra.

Vel hefur verið tekið í leiðina og skráning nýs vistunartíma verið umfram áætlanir. Jafnaðarfólksfótsporið er svo sérstaklega sýnilegt þegar leiðin er borin saman við það sem boðið er upp á ínæststærsta sveitarfélagi landsins Kópavogi. Þar fá foreldrar gjaldfrjálsan leikskóla í 30 stundir á viku en í Reykjavík eru þær stundir 36. Fyrir hjón með tvö börn á leikskóla þá kostar það um 450 þúsund krónum meira á mánuði að búa í Kópavogi en að búa í Reykjavík. Þetta er það sem er kallaður barnaskatturinn í Kópavogi.

Til að útskýra hættuna á valdboðspólitík Sjálfstæðisflokksins og þeirri strokuspillingu sem einkennir hana ætla ég að nefna tvö dæmi.

Eina kjörtímabilið sem Sjálfstæðismenn komust aftur til valda í Reykjavík síðan þá sýndi strax einkenni þess að snúa aftur til þess tíma, bæði í stóru og smáu. Eftir kosningarnar 2006 varð Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson borgarstjóri og hans er einkum minnst fyrir tvennt: áfengiskælamálið og REI-málið.

Hið fyrra snerist um að borgarstjórinn lét fjarlægja bjórkæli úr Ríkinu í Austurstræti. Í viðtali við Blaðið í september 2007 sagði Vilhjálmur að málið „snerist um það að útigangsmenn í miðbænum hafa komið sér fyrir eins og setulið niðri í Austurstræti þar sem þeir áreita fólk, stökkva jafnvel að því og þrífa í það og krefja um pening fyrir bjór. Síðan fara þeir inn í áfengisverslunina og kaupa sér bjór í stykkjatali. Ég var að tala um þennan vanda. Það var ákvörðun áfengisverslunarinnar að fjarlægja kælinn. Eftir á að hyggja hefði ég hugsanlega mátt nálgast þetta mál með öðrum hætti en ég er ekki fullkominn frekar en aðrir. Þetta mál reyndist mér hins vegar alls ekkert erfitt. Eftir stendur að útigangsmenn í Austurstræti angra fólk og slíkt framferði þarf að stöðva.“

Dagur B. Eggertsson, fyrrverandi borgarstjóri og nú þingmaður, rifjaði málið upp í bók sinni „Nýja Reykjavík“ sem hann gaf út árið 2021. Þar sagði Dagur, sem var borgarfulltrúi á þessum tíma, að í ljós hafi komið að „Björgólfur Guðmundsson, sem þá var stjórnarformaður Landsbankans, hafi rekist á Villa úti á götu og beðið hann um þetta.“

REI-málið var stærra og alvarlegra. Það leiddi til þess að fyrsti meirihluti þessa kjörtímabils hvellsprakk þegar sex borgarfulltrúar Sjálfstæðisflokks neituðu að kvitta upp á að sameina Reykjavík Energy Invest, dótturfyrirtæki og útrásararm Orkuveitu Reykjavíkur, við Geysi Green Energy, orkuútrásarfélag helstu áhættusæknustu fjárfesta á Íslandi sem fjármagnað var að fullu með lánum frá Glitni.

Ástæðan fyrir því að REI-samruninn gekk til baka með látum er að það kom í ljós að valdir starfsmenn REI og Orkuveitunnar, sumir með rík tengsl við kjörna borgarfulltrúa, áttu að fá kaupréttarsamninga sem áttu að gera þeim kleift að eignast hluti í sameinuðu félagi á kostakjörum.

Björn Ingi Hrafnsson, nú hægri hönd formanns Miðflokksins en þá borgarfulltrúi Framsóknar, hafði setið í stjórn REI. Eftir að málið kom upp myndaði hann nýjan meirihluta með fyrri minnihluta. Sá var skammvinnur, Björn Ingi þurfti að hætta í borgarstjórn í kjölfarið og alls urðu meirihlutarnir á þessu síðasta kjörtímabili sem hagsmunahægrið komst að kjötkötlunum í höfuðborginni fjórir.

Kjósendur sýndu það í verki að þeir vildu ekki einkavæðingu og fúsk í kosningunum 2010 og kusu allt annað fólk til valda.

Á morgun hafa kjósendur aftur val um að hafna einkavæðingu, fúski og vindhanapólitík tækifærissinna sem vilja tefja um ókomna tíð nauðsynlegar framfarir í borginni sem eru í seilingarfjarlægð. Vonandi ber ykkur öllum gæfa til að nýta það val af skynsemi.

Gleðilegan kjördag!