Umræður um fjármál Reykjavíkur halda áfram að vera í besta falli skapandi í meðförum þeirra sem setið hafa í minnihluta í borginni að mestu undanfarna áratugi, eða hafa hag af því að mála hvítt sem svart. Annaðhvort er þetta fólk að setja fram rangfærslur gegn betri vitund eða það getur ekki lesið sér til gagns þegar kemur að fjármálalegum uppgjörum. Hvorugt eru lestir sem við ættum að vera að leita að í fólki sem sækist eftir því að stýra höfuðborg þjóðarinnar.

Þetta er ekki ályktun heldur töluleg staðreynd studd af gögnum og rýnd af hefðbundnum mælikvörðum á fjárhagslegt heilbrigði.

Hefst þá greiningin. Nýr ársreikningur borgarinnar vegna síðasta árs sýndi að samstæða hennar var rekin með átta milljarða króna hagnaði. Sá hagnaður féll til vegna þeirra verðmætu eigna sem borgin á sem skila henni miklum tekjum. Þar skipta einingar innan samstæðu Orkuveitu Reykjavíkur lykilmáli. Einingar sem hægriflokkarnir í borginni vilja selja til einkaaðila.

Um það hef ég fjallað áður, til dæmis hér:

Sá hluti sem rekinn er fyrir skattfé, svokallaður A-hluti, var hins vegar rekinn með 5,3 milljarða króna tapi. Það tap er einungis vegna þess að auknar lífeyrisskuldbindingar upp á tíu milljarða króna féllu til, aðallega vegna þess að samið var um miklar launahækkanir til risastórrar stéttar opinberra starfsmanna, kennara. Þær þarf að bókfæra í gegnum rekstrarreikning en eru sannarlega ekki útgjöld sem þurfti að greiða út í fyrra og eru því svokölluð reiknuð stærð.

Þegar Einar Þorsteinsson, þáverandi borgarstjóri Framsóknar, samþykkti fjárhagsáætlun ársins 2025 seint árið á undan átti A-hlutinn að vera rekinn með 1,3 milljarða króna hagnaði, en áætlað var að lífeyrisskuldbindingarnar yrðu 2,9 milljarðar króna.

Ef áætlun Einars hefði staðist að öðru leyti en að lífeyrisskuldbindingarnar hefðu orðið þeir tíu milljarðar króna sem þær urðu á endanum þá hefði áætlun Einars verið í 8,7 milljarða króna tapi, eða umtalsvert meiru en því sem Reykjavík var í raun í fyrra eftir að Framsókn plottaði yfir sig og losaði sig um leið frá stjórn borgarinnar.

Sjálfstæðisflokkurinn er á enn furðulegri vegferð, sem er svo sem í takt við málflutning hans á síðustu árum og áratugum sem litast hefur af froðufellandi valdmissisgremju yfir því að ráða ekki í höfuðborginni. Sá málflutningur er nú afar sýnilegur í sölum Alþingis sömuleiðis.

Í eina skiptið sem Sjálfstæðisflokkurinn komst að í borginni frá 1994 ríkti stjórnskipuleg ringulreið með endalausum meirihlutamyndunum og tilraunum til að taka vélaraflið í fjöreggi borgarbúa, Orkuveitu Reykjavíkur, í útrás með áhættusæknum víkingum sem vissu lítið sem ekkert um orkumál. Og veita velvöldum meðreiðarsveinum kauprétti í þokkabót, svo rétta fólkið myndi græða mest á veðmálinu ef það hefði gengið upp en ekki almenningur.

En Sjálfstæðisflokkurinn sem rak ríkissjóð Íslands á 830 milljarða króna yfirdrætti frá árinu 2019 og byggði um leið upp mörg hundruð milljarða króna innviðaskuld vegna þess að erindi flokksins virðist fyrst og síðast vera að búa til ófjármagnaðar skattaglufur fyrir ríkt fólk með rétt flokksskirteini þykist vera ægilega aðhaldssamur þegar kemur að fjármálum borgarinnar. Nú segir Hildur Björnsdóttir, oddviti þeirra, að það þurfi að taka í handbremsu vegna þess að rekstarniðurstaða borgarsjóðs fyrir fjármagnsliði og afskriftir var jákvæð um 7,3 milljarða króna, vegna þess að veltufé frá rekstri var 14,3 milljarðar króna og jókst um 0,6 prósent milli ára og vegna þess að skuldaviðmið A-hluta í árslok var langt frá allri áhættu og mjög skaplegt í öllum samanburði.

Já, að mati yfirdráttarflokksins, og hinna hægri flokkanna sem eru að reyna að vera hann í Reykjavík, þarf að ráðast í neyðaraðgerðir vegna reiknaðra stærða þrátt fyrir að allar kennitölur sýni jákvæða þróun utan við þessar lífeyrisskuldbindingar. Fyrir liggur að þær verða ekki svona ráðandi breyta á næstu árum, enda ekki samið við kennara um risastóra leiðréttingu á launum þeirrar einnar mikilvægustu stéttar sem við eigum – fólksins sem við treystum fyrir börnum okkar á hverjum degi og fyrir að móta framtíð Íslands – á hverju ári. Fjárhagsáætlun Reykjavíkur gerir enda ráð fyrir því að A-hlutinn verði rekinn með 4,8 milljarða króna hagnaði í ár, 6,9 milljarða króna hagnaði á næsta ári og 7,8 milljarða króna hagnaði árið 2028.

Þótt það megi, og eigi, alltaf að gera betur í meðferð á almannafé og fullkomlega eðlilegt sé að rýna í reksturinn eftir gríðarlegan vöxt á síðustu árum þá er ekkert í þessum áætlunum sem bendir til þess að Reykjavík sé í nokkrum vandræðum með fjármálin sín.

Áður en við komum nánar að því er vert að fara yfir að það er auðvitað þannig að það eru kennarar, og lífeyrisskuldbindingar, í öllum sveitarfélögum. Það er mismunandi mikil ánægja með þá stöðu.

Á Seltjarnarnesi, þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur alltaf stýrt og þar sem stjórnarhættirnir komast næst þeirri frjálshyggjutilraun sem flokkurinn vill reyna í öðrum sveitarfélögum og á landsvísu, hefur sveitarfélag sem veltir um sex milljörðum króna á ári til að mynda tapað um milljarði króna á síðustu tveimur árum. Alls hefur rekstrarniðurstaðan þar verið neikvæð í níu af síðustu tíu árum og uppsafnað tap á þeim tíma um 3,8 milljarðar króna í sveitarfélagi sem er undir einum fjórða af íbúum Laugardalsins í Reykjavík.

Á Seltjarnarnesi kalla Sjálfstæðismenn þetta „traustan rekstur til framtíðar“ þrátt fyrir að allt bendi til þess að veltufé frá rekstri, sem segir til um hvað sé aflögu til að borga af skuldum og ráðast í fjárfestingar, sé svipað og sparifé efri millistéttarfjölskyldu en ekki það sem ætti að vera hjá rúmlega 4.600 manna sveitarfélagi. Það sem var til á reikningi bæjarins um síðustu áramót myndi einungis duga fyrir um þriggja daga rekstri.

Á meðan rekstrartap Reykjavíkurborgar var um 2,6 prósent af tekjum þá var það sennilega nær tíu prósentum hjá Seltjarnarnesi, miðað við þær upplýsingar sem gefnar hafa verið um ársreikning þess sveitarfélags fyrir síðasta ár.

Á Seltjarnarnesi, þar sem Sjálfstæðisflokkurinn stýrir málum og vill gera það áfram, má svo tala um lífeyrisskuldbindingar sem einskiptisvesen þótt það megi ekki gera það í Reykjavík samkvæmt flokknum. Þór Sigurgeirsson, bæjarstjóri og oddviti Sjálfstæðismanna á Nesinu, sagði í nýlegu viðtali við Morgunblaðið um lífeyrisskuldbindingarnar: „Okkur er uppálagt að færa þetta inn sem rekstrartap sem það sannarlega er ekki.“

Þór sagði í sama viðtali að Seltirningar gætu ekki mætt þessum útgjöldum með lóðasölu eins og nágrannasveitarfélög, enda Seltjarnarnes eiginlega uppiskroppa með lóðir til að selja upp í reksturinn hjá sér, og því taki lífeyrisskuldbindingarnar vel í.

Og þetta er rétt hjá bæjarstjóranum. Kollegi hans og flokkssystir í Kópavogi, Ásdís Kristjánsdóttir, seldi til að mynda lóðir fyrir 4,7 milljarða króna í fyrra en áætlun fyrir árið gerði ráð fyrir engum tekjum þessa. Það dugði vel fyrir tæplega 2,1 milljarðs króna lífeyrisskuldbindingum sem hún þurfti að bókfæra sem kostnað árið 2025. Hún átti meira að segja rúmlega tvo og hálfan milljarð króna í afgang til að setja í annað. Á sama tíma seldi Reykjavík til að mynda lóðir fyrir um 60 prósent af bókfærðum lífeyrisskuldbindingum sínum, enda ekki lenska þar að selja eignir hratt upp í rekstur heldur að rækta samfélag til lengri tíma.

Allt að öllu þá eru þeir mælikvarðar sem vanalega eru skoðaðir til að meta fjárhagslegt heilbrigði sveitarfélaga: skuldahlutfall, skuldir á íbúa, veltufé frá rekstri og veltufjárhlutfall, allir í góðum málum í Reykjavík og betri en í nær öllum nágrannasveitarfélögum. Skuldahlutfallið er það næstlægsta á höfuðborgarsvæðinu, veltufé frá rekstri jókst sem hlutfall af tekjum og er það besta á svæðinu utan Kópavogs, skuldir á íbúa eru þær næstlægstu og veltufjárhlutfallið það langbesta.

Síðastnefndi mælikvarðinn er einn sá mikilvægasti sem hægt er að skoða til að sjá hvort sveitarfélag ráði við skuldastöðu sína og hefur því meira vægi en aðrir. Hann segir til um peningalega stöðu um áramót og þumalputtareglan er að mikilvægt sé að hann sé yfir 1,0. Ef hann er yfir þeirri tölu þá hefur sveitarfélagið laust fé um áramót til að greiða útistandandi skuldir sem gjaldfalla á árinu, allar lausaskuldir og afborganir af lánum á yfirstandandi ári. Með öðrum orðum hvort innkoman geti staðið undir þeim skuldum sem stofnað hefur verið til. Ef við setjum þetta í einfalda líkingu þá er hægt að ímynda sér heimili sem skuldar milljón krónur í yfirdrátt sem er á gjalddaga um næstu mánaðamót. Heimilið á 500 þúsund krónur á bankareikningi og gæti borgað helminginn af skuldinni þegar hún gjaldfellur. Veltufjárhlutfall þessa heimilis er því 0,5.

Frá lokum árs 2018 og fram til loka árs 2022 var Reykjavíkurborg eina sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu sem var með veltufjárhlutfall yfir 1,0, sem þýðir að hún átti nægt fé til að borga allar skuldir og skuldbindingar sem myndu falla til á því ári. Borgin er enn yfir því hlutfalli, eitt sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Hjá Kópavogi dróst veltufjárhlutfallið saman milli 2024 og 2025. Geta þess sveitarfélags til að borga skammtímaskuldir sínar með handbæru eða fljótlegu lausafé fór niður í að vera 0,4.

En dveljum aðeins lengur við Kópavog, þar sem valdamesti stjórnmálamaður Sjálfstæðisflokksins í nútímanum er bæjarstjóri. Það næststærsta sveitarfélag landsins, undir stjórn Sjálfstæðisflokksins, hefur einbeitt sér að því að auka álögur á barnafjölskyldur undanfarið. Samkeyrsla á útsvari, fasteignaskatti og helstu gjöldum sem fjögurra manna meðalfjölskylda með tvö leikskólabörn þarf að borga til sveitarfélags á höfuðborgarsvæðinu sýnir að það er dýrast fyrir hana að búa í Kópavogi. Þar munar vitanlega langmest um 450 þúsund króna barnaskatt sem leggst á fjölskyldur með leikskólabörn sem þurfa 40 tíma vistun á leikskóla umfram það sem þau hefðu þurft að borga í Reykjavík.

Sama niðurstaða kemur raunar upp þegar eldra barnið í ímynduðu meðalfjölskyldunni fer upp í grunnskóla. Áfram verður Kópavogur dýrasta sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu á meðan Reykjavík verður það ódýrasta. Þarna kristallast munurinn á þeim sem reka sveitarfélög eins og fyrirtæki og þeim í pólitík sem líta á hlutverk sitt að næra samfélög þar sem við berum öll ábyrgð hvert á öðru.

Nær öllum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu utan Reykjavíkur er stýrt af Sjálfstæðisflokknum Hann situr í meirihluta í Kópavogi, Hafnarfirði, Garðabæ og á Seltjarnarnesi og hann skilaði Mosfellsbæ af sér til félagshyggjufólks eftir síðustu sveitarstjórnarkosningar með skuldahlutfall sem var það næsthæsta á höfuðborgarsvæðinu. Það góða fólk sneri við þeirri afleitu stöðu.

Samt er eins frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins, og miðlarnir þeirra tveir, búi í einhverskonar tvöföldum veruleika þegar kemur að rýningu í fjármál umræddra sveitarfélaga. Sögnin er alltaf að Reykjavík sé að brenna en hin í blóma. Raunveruleikinn er þveröfugur. Líkt og sést á ofangreindri samantekt þá er staðan þannig á hvaða mælikvarða sem litið er til við að meta fjárhagslegt heilbrigði sveitarfélaga að Reykjavík stendur, ásamt Kópavogi, langbest á höfuðborgarsvæðinu. Þannig hefur það verið síðustu ár og þannig er það ennþá.

Í ofanálag er Reykjavík eina sveitarfélagið á svæðinu sem getur borgað gjaldfallnar skuldir sínar á yfirstandandi ári úr þeim hluta sínum sem er rrekinnfyrir skattfé án þess að taka yfirdrátt eða selja eignir, og þar með það best rekna.

Það liggur því fyrir að yfirprjónið og vaðallinn í Hildi, Einari, Ara, Mogga og Vibba um að Reykjavík sé á barmi gjaldþrots er bara snákaolía. Innihaldslaust þvaður. Ef þau hefðu rétt fyrir sér væru öll hin sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu utan Kópavogs þegar komin í gröfina.

Þetta er staðan þrátt fyrir að Reykjavík bjóði fjölskyldufólki upp á miklu lægri gjöld en Kópavogur – barnaskattslausa tilveru – byggi upp nær allt almennt húsnæði fyrir lágtekjufólk sem byggt er á höfuðborgarsvæðinu á meðan Kópavogur leggur ekkert til í baráttuna um að tryggja öllum sómasamlegt þak yfir höfuðið á viðráðanlegu verði.

Þetta er staðan jafnvel þótt Reykjavík niðurgreiði frístundir barna sinna meira en aðrir, rukki eina lægstu fasteignaskatta á landinu og sé eina sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu sem hefur sinnt þjónustu við heimilislaust fólk. Þetta er staðan jafnvel þótt Reykjavík sinni allri félagslegri þjónustu langt umfram nágranna sína, og reyndar öll sveitarfélög á landinu. Þetta er staðan jafnvel þótt Reykjavík sé að fjárfesta gríðarlega og beri uppi menningarstarfsemi á svæðinu.

Þetta gerir Reykjavík og Reykvíkingar með glöðu geði. Borgin okkar er höfuðborg allra landsmanna og heimili stjórnsýslu landsins, sem tryggir henni tekjur sem önnur sveitarfélög fá ekki. En lykilatriðið er hugarfarið.

Frá 1994, með skammvinnu fráviki, hefur Reykjavík verið rekin sem lífsgæðaborg þar sem íbúarnir bera ábyrgð hver á öðrum. Fyrir vikið er borgin frábær og hefur batnað stórkostlega á síðustu áratugum.

Það má alltaf gera betur og það á alltaf að horfa krítískt inn á við þegar verk síðustu ára eru skoðuð. Slíkt fylgir því að fara með almannafé og áhrifastöður sem geta breytt samfélagi.

En enginn vafi er í mínum huga á því að stefnan, breiðu línurnar, um þróun Reykjavíkur sé sú rétta og að það sé almannahagur að borgin haldi áfram á þeirri braut eftir næstu kosningar. Það gerist einungis með því að hafna hægrinu og veita jafnaðarmennskunni áfram umboð til að leiða Reykjavík.