Verðbólga stóð í stað milli mánaða. Ástæða þess að hún hjaðnaði ekki voru að uppistöðu útsölulok, hækkun á flugfargjöldum, breytingar á gjöldum sveitarfélaga og svo auðvitað enn ein hækkunin á matarkörfunni. Í þetta sinn verður því erfitt fyrir stjórnarandstöðuna að kenna stjórnvöldum um að verðbólgan sé seig og þess vegna ágætt að líta aðeins um öxl til að rýna hvernig við enduðum í þessari síðustu rússíbanareið hennar.

Verðbólga er skilgreind sem viðvarandi hækkun almenns verðlags og er mæld sem tólf mánaða breyting vísitölu neysluverðs. Sú vísitala mælir meðalverð á vörum og þjónustu sem heimili á Íslandi kaupa í hverjum mánuði. Verðbólga felur í sér að verðgildi og kaupmáttur peninga minnka. Með aukinni verðbólgu fæst minna magn vöru og þjónustu fyrir hverja krónu.

Ýmsar ástæður eru fyrir þeirri verðbólgu sem geisar ítrekað á Íslandi. Um hluta þeirra má lesa í greiningu síðustu viku hér að neðan:

Það efast samt sennilega fáir um að stór ástæða fyrir þessu öllu saman hafi verið hagstjórnarákvarðanir síðustu ára sem leiddu af sér stóraukna eftirspurn. Ákvarðanir sem nú er verið að bregðast við.

Þar má tína margt til.

Byrjum á stóru hagstjórnarlegu mistökunum sem hafa ýkt þessa stöðu. Ríkissjóður, undir stjórn þáverandi formanns Sjálfstæðisflokksins sem nú fer fyrir Samtökum atvinnulífsins, tók gríðarlegt magn peninga að láni í kórónuveirufaraldrinum til að dæla út í efnahagskerfið með óljós markmið um að borga reikninginn seinna og lækkaði bankaskatt úr 0,318 prósentum í 0,145, eða um rúman helming. Sú stjórn tók líka ákvörðun um að fara í alls kyns aðrar ófjármagnaðar skattkerfisbreytingar sem gögnuðust fyrst og síðast tekjuháum en veiktu getu ríkisins til að standa undir rekstri velferðarkerfis. Samhliða stóð hún í vegi fyrir því að hið opinbera tæki til sín stærri hlutdeild í sögulegum methagnaði margra íslenskra fyrirtækja á árunum 2021 og 2022, sem orsakaðist af örvunaraðgerðum stjórnvalda. Þess í stað var ákveðið að skilja þá peninga eftir hjá hluthöfum fyrirtækjanna og reka ríkissjóð í mörg hundruð milljarða króna halla árum saman.

Seðlabanki Íslands gerði á sama tíma lánsfé nánast frítt með vaxtalækkunum til að örva neyslu. Hann lækkaði líka bindiskyldu banka niður í núll og sveiflujöfnunarauki var færður úr tveimur prósentum niður í núll sem losaði verulega um eiginfjárkvaðir banka. Almennt eru flestir sammála, nú þegar horft er í baksýnisspegilinn, að þetta ástand fékk að lifa allt of lengi. Bæði þáverandi ríkisstjórn og Seðlabankinn rifu of seint í handbremsuna. Úr varð svokölluð eftirspurnarverðbólga.

Í greinum sem Bjarni Benediktsson birti í aðdraganda kosninganna 2021 sveipaði hann sig áru stöðugleika og ábyrgðar, á baki ofangreindra aðgerða. Að hann hefði fært Íslendingum lágvaxtaumhverfi til frambúðar sem þýddi lægri afborganir og meiri kaupmátt. „Fólk fær meira fyrir launin sín, skattarnir hafa lækkað og verðbólgan verið hófleg.“

Þegar ríkisstjórn hans, sú óvinsælasta í lýðveldissögunni, hrökklaðist frá völdum stóðu stýrivextir í níu prósentum og vaxtabyrði íslenskra heimila varð um 100 milljörðum krónum meiri á síðasta ári stjórnarinnar en hún var tveimur árum áður.

Til að gæta allrar sanngirni þá voru þessi mistök auðvitað gerð mun víðar í heiminum en á Íslandi. Við drógum þau þó sennilega á langinn í miklu lengri tíma en flestir aðrir. Ég ætla að leyfa Má Guðmundssyni, fyrrverandi seðlabankastjóra, að lýsa þessum mistökum frekar en að umorða þau. Ummælin eru tekin úr viðtali sem ég tók við Má fyrir Vísbendingu árið 2023 þar sem hann lýsti, að mínu mati, þáverandi veikleikunum í íslenskri hagstjórn betur en flestir, ef nokkrir, aðrir hafa gert.

Í viðtalinu sagði Már að mistökin sem stórir seðlabankar í heiminum gerðu í kórónuveirufaraldrinum, og sá íslenski að einhverju leyti líka, hafi verið að nota í of miklum mæli tæki sem örva fyrst og fremst almenna eftirspurn. Það hafi haft mikil áhrif á eignaverð – meðal annars íbúða og hlutabréfa – til hækkunar. „Það hefði kannski átt að fara mýkra í þetta. En þessi mistök voru að mörgu leyti skiljanleg og gerð mjög víða, sérstaklega í þróuðu ríkjunum sem höfðu miklu meiri getu til að koma með slíkan stuðning, að slaka á aðhaldi og prenta peninga. Þessar aðgerðir sitja síðan eftir í kerfinu og eiga auðvitað þátt í þessari auknu verðbólgu sem fylgdi á eftir.“

Svo hafi það gerst í framhaldinu af kórónuveirufaraldrinum, og vegna stríðsins í Úkraínu, að aðstæður hafi farið að breytast, meðal annars með mikilli hækkun á orkuverði. Aðstæður sem gerðu það mögulegt að vera með mjög lága vexti samhliða lágri verðbólgu á vörum og þjónustu voru allt í einu ekki lengur fyrir hendi. Það hafi verið einn af helstu drifkröftunum á bakvið verðbólguna, ásamt því að peningastefnan var við þessar nýju aðstæður orðin allt of slök til að varðveita verðstöðugleika.

Már sagðist vera sammála greiningu hagfræðingsins Milton Friedman um að viðvarandi verðbólga væri alltaf á endanum peningalegt fyrirbæri. „Með því að fylgja örvandi peningastefnu er hægt að búa til verðbólgu. Þær aðstæður sem voru uppi fyrir kórónuveirufaraldurinn, á þessu langa tímabili alþjóðavæðingar þar sem vinnuafl var að flæða frjálst milli landa, var innlend framleiðslugeta að miklu leyti tekin úr sambandi. Það skorti síður vinnuafl. Annaðhvort var vara pöntuð erlendis frá eða vinnuaflið flutt inn.“

Síðan hafi þetta kerfi allt farið að gliðna og við bættust geopólitísk átök sem gerðu það að verkum að lönd fóru að hugsa meira um þjóðaröryggi og slíka hluti. „Alþjóðavæðingin fer að ganga til baka og það gerist á sama tíma og búið er að gefa ansi mikið eftir í peningamálum. Einhver notaði það orðatiltæki um þessa þróun að þetta hafi verið mistök sem mögnuðust síðan upp vegna óheppni. Mistökin voru slaki í peningamálum sem hefði verið hægt að taka í burtu hraðar og minnka þannig verðbólgukúfinn. Óheppnin var síðan að þetta gerðist á sama tíma og forsendur fyrir lágverðbólguskeiði um allan heim voru að breytast.“

Eftir að Már lét þessi orð falla hefur þessi þróun aukist hraðar en nokkurn hefði grunað, meðal annars með endurkomu Donald Trump á forsetastól í Bandaríkjunum og þeirri efnahagslegu einangrunarhyggju sem fylgdi henni.

Það sem búið var til með þessum kokteil sem lýst er hér að ofan var að umsvifin í hagkerfinu urðu einfaldlega allt of mikil. Langt umfram það sem kerfið þoldi. Innlend eftirspurn jókst verulega og það þurfti að kæla hana. Þess vegna hækkaði Seðlabanki Íslands stýrivexti um tíma upp í 9,25 prósent. Hann vildi gera peninga dýrari og fá fólk til að eyða minna.

Ef þið talið við rörsýnan hægrimann þá mun hann segja ykkur að við þessar aðstæður geti ríkið einungis gert eitt til að leggja sín lóð á vogarskálarnar, að hagræða í rekstri sínum með því að skera niður. Már benti þó réttilega á í áðurnefndu viðtali að slíkt sjónarmið væri merki um mikinn rugling í umræðunni um aðhald í ríkisfjármálum. „Þegar hagfræðingar eins og ég tala um aðhald í ríkisfjármálum þá eigum við ekki við aðhald í ríkisútgjöldum heldur aðhaldið sem útgjöld og skattar hins opinbera hafa á innlenda eftirspurn. Því er hægt að ná fram bæði á skatta- og útgjaldahliðinni.“

Ríkisfjármálin geti þó aldrei verið í bílstjórasætinu við að ná niður verðbólgu. „Verðbólga er á endanum alltaf peningalegt fyrirbæri og peningastefnan verður að vera í lykilhlutverki við að takast á við hana.“

Þótt verðstöðugleiki sé alltaf meginmarkið Seðlabankans þá er veruleiki stjórnvalda mun flóknari en svo að þau geti einvörðungu gripið til verka sem vinni gegn verðbólgu. Gefum Má enn einu sinni orðið: „Þar geta oft rekist á markmið, til dæmis það að ná niður verðbólgu hratt og þær afleiðingar sem það getur haft á aðra fleti. Það er auðvitað hægt að ná niður verðbólgu á morgun með nógu drastískum aðgerðum. Með því að tæma hús, senda fólk úr landi í stórum stíl og loka heilu atvinnugreinunum. Þá dettur þenslan niður. En það er ekki það sem við viljum. Við viljum hafa aðlögunarferli að þessu markmiði og forðast of mikinn fórnarkostnað af of snöggri niðurkeyrslu verðbólgunnar. Við viljum gefa okkur tíma til þess.“

Mátið þessi varnarorð til dæmis við orðræðu forystumanna Miðflokksins síðustu misseri, sem vilja skoða að setja takmörk á hversu margir búi á Íslandi, segja sig úr EES-samningnum og gera sjúkrahús, skóla, velferðarkerfi og meira að segja fangelsi að stöðum sem einungis „sannir“ Íslendingar, að þeirra mati, fái að nýta sér.

En aftur að verðbólgunni. Líkt og áður sagði höfðu þessar ákvarðanir allar verulega mikil áhrif á eignaverð. Íbúðaverð, sem var þegar á fleygiferð, hefur á undanförnum árum hækkað á Íslandi umfram laun og verðlag. Hér var bóla á húsnæðismarkaði sem skilaði því að slíkt verð hækkaði meira á Íslandi en í nokkru öðru aðildarríki Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD). Frá 2015 hefur raunverð tvöfaldast og í krónum talið nálægt því þrefaldast.

Hvað þýðir það á mannamáli? Það þýðir að það er miklu dýrara í dag að koma þaki yfir höfuðið en það var fyrir nokkrum árum síðan, og hvað þá fyrir nokkrum áratugum, fyrir sambærileg raunlaun. Fólk þarf að nota stærra hlutfall af því sem það fær í vasann til að borga í húsnæðiskostnað.

Leiguverð hefur líka hækkað gríðarlega á Íslandi, og miklu meira en það hefur gert á hinum Norðurlöndunum. Hægt er að sjá myndina af því hér að neðan:

Auk örvunaraðgerðanna sem virkuðu sem grillolía á bálið eru ástæður þessa flestum nokkuð kunnar. Íbúum fjölgaði meira á Íslandi en í nokkru öðru OECD-landi á síðustu árum, að uppistöðu vegna þess að fólk flutti hingað til að vinna af Evrópska efnahagssvæðinu (EES). Þetta fólk flutti hingað til að vinna í mannaflsfrekum lágframleiðslugreinum eins og ferðaþjónustu, en þurfti auðvitað að búa einhvers staðar. Alls fjölgaði íbúum á Íslandi um 74 þúsund frá lokum árs 2010 til loka síðasta árs. Það er aukning um tæplega 27 prósent, eða yfir fjórðung. Frá aldarmótum er fjölgunin 40 prósent og á því tímabili hefur fjöldi aðfluttra íbúa tæplega sexfaldast.

Samkvæmt tölum frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun (HMS) eru um þrír af hverjum fjórum aðfluttum á leigumarkaði. Hér voru hins vegar ekki til íbúðir fyrir allt þetta fólk. Í ofanálag fjölgaði ferðamönnum sem heimsóttu landið úr um hálfri milljón á ári í yfir tvær milljónir. Framan af þessari aukningu voru alls ekki nægilega mörg hótelherbergi á Íslandi til að hýsa þetta fólk og því voru þúsundir íbúða teknar af almenna markaðnum og leigðar ferðamönnum, meðal annars í gegnum miðlanir eins og AirBnB.

Allt að öllu þá skapaðist gríðarleg eftirspurn sem var langt umfram framboð. Þess vegna hækkaði íbúðaverð mikið og þess vegna rauk leiguverð upp.

Við afleiðingar þessara hagstjórnarmistaka, sem framkvæmd voru á vakt síðustu ríkisstjórnar og örvuðu langmest efnameiri fjármagnseigendur til lengri tíma, erum við enn að glíma á Íslandi.

Nú hafa stýrivextir verið yfir sex prósent í þrjú ár til að slá á þessa stöðu. Búið er að nota ýmis önnur tæki og tól til að reyna að takmarka þenslu, til dæmis að gera fólki erfiðara með að skuldsetja sig mikið.

Stýrivextir, sem fóru lægst í 0,75 prósent, eru samt sem áður enn 7,25 prósent en þrátt fyrir það er verðbólgan í kringum fimm prósent og atvinnuleysi er farið að tikka upp. Stýrivaxtatækið beit einfaldlega ekki eins og það átti að bíta. Til að toga á móti tilraunum Seðlabankans til að slá á þessa þróun komu nefnilega til ýmsar breytur.

Til að forðast að láta svimandi háa stýrivexti hafa of mikil áhrif á ráðstöfunartekjur hefur þjóðin til að mynda flúið í unnvörpum í verðtryggð lán þannig að hlutfall þeirra hefur vaxið úr 44 í 65 prósent á þremur árum. Þannig er mánaðarlegri greiðslubyrði haldið í skefjum.

Þá ber að minnast á Grindavíkuráhrifin á árinu 2024, þegar ríkið keypti næstum þúsund íbúðir og hús af heilu bæjarfélagi fyrir á áttunda tug milljarða króna vegna þeirrar neyðarstöðu sem þar kom upp. Þessi stóri hópur þurfti svo að kaupa sér annað húsnæði í öðrum sveitarfélögum og naut þess forskots þar að þurfa ekki að mynda svokallaðar kaupkeðjur. Grindvíkingarnir voru búnir að selja og þurftu því ekki að skilyrða kauptilboð sín við sölu á annarri eign.

Þetta hækkaði eðlilega íbúðaverð.

Annað sem þarf að horfa til er að Íslendingar eru almennt orðnir ríkari vegna þeirrar miklu aukningar sem orðið hefur á virði eigna þeirra, að uppistöðu íbúðahúsnæðis. Þetta sést skýrt í neðangreindu grafi.

Þetta aukna ríkidæmi þeirra sem eiga hefur skilað því að þeir sem þannig er ástatt um geta deilt auði sínum með börnunum sínum og hjálpað þeim á erfiðum markaði. Það er ástæða þess að lítið hefur dregið úr kaupum fyrstu kaupenda þrátt fyrir þær miklu hækkanir sem orðið hafa á íbúðamarkaði. Hluti þeirra hefur nefnilega aðgang að fyrirframgreiddum arfi, og fyrir vikið hefur aldrei skipt meira máli hverra manna þú ert þegar kemur að því að koma þaki yfir höfuðið.

Þetta er ekki bara einhver ályktun, heldur töluleg staðreynd. Árið 2021 voru 35,2 milljarðar króna greiddir út í fyrirframgreiddan arf. Árið 2024 var sú upphæð komin í 91 milljarð króna. Það er aukning um 53 milljarða króna, eða 160 prósent á örfáum árum.

Það er fyrst á allra síðustu mánuðum sem við erum að sjá þær góðu fréttir að íbúða- og leiguverðið er farið að lækka á kólnandi markaði. Auk þess hefur dregið verulega úr fjölda þeirra sem flytja árlega til Íslands. Í fyrra fjölgaði þeim um 2.840, sem var 30 prósentum minni aðflutningur en árið áður og tæplega 60 prósentum minni en árið 2023. Það eru meira að segja færri en fluttu hingað til lands árið 2021, þegar kórónuveirufaraldur geisaði í heiminum. Það þarf að fara aftur til 2020, á fyrsta ári þess faraldurs, til að finna ár þar sem færri erlendir fluttu til Íslands.

Þar með er brotin upp sú hagfræðitilraun fyrri stjórnvalda að byggja upp hagvöxt á fólksfjölgun án þess að fjárfesta í innviðum samhliða til að standa undir henni, með gríðarlegum afleiðingum. Það er ekki fólkinu sem flutti hingað í leit að vinnu og betra lífi að kenna, heldur þeim sem ákváðu að reka Ísland með núll hagvexti á mann árum saman. Á næsta vaxtaskeiði munum við leggja áherslu á aukna framleiðslu og sköpun betri starfa, bæði fyrir þá sem hér búa fyrir og þá sem ákveða að flytja hingað til að taka þátt í uppganginum.

Samandregið þá hefur einfaldlega reynst mun flóknara verkefni að koma böndum á verðbólguna en lagt var upp með þegar vaxtahækkunarferlið hófst fyrir næstum fimm árum. Það liggur einfaldlega fyrir að síðasti hjallinn, að koma verðbólgu niður fyrir 4-5 prósent og niður í verðbólgumarkmið, er alltaf erfiður á Íslandi.

Það er samvinnuverkefni Seðlabanka, stjórnvalda og vinnumarkaðar að stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Það þýðir að þessar þrjár einingar þurfa allar að leggja sitt af mörkum til að viðhalda kaupmætti, stuðla að nægri atvinnu og halda niðri verðbólgu.

Seðlabankinn gerir það með þeim tólum sem hann hefur. Hlutverk vinnumarkaðarins er að semja þannig að það sé til innistæða fyrir launahækkunum, enda leiða hærri laun af sér verðbólgu þar sem kostnaður fyrirtækja við launahækkanir starfsfólks eykst og þeim kostnaði er síðan velt út í verðlagið. Fyrirtækin verða líka að sitja á sér og setja hófleg arðsemismarkmið, en ekki ganga á lagið til að græða meira líkt og því miður allt of mörg dæmi eru um hérlendis síðustu árin.

Ríkið heldur sig svo við ná hér hallalausum fjárlögum og stuðla um leið ekki að þenslu.

Það hljómar kannski einfalt en er það ekki. Og við þær aðstæður er mikilvægast að ýta frá sér snákaolíusölufólki sem segist vera með skyndilausnir á langtímavandamálum. Það er mikilvægt að vera með plan, setja kassann út, halda kúrs og sigla stefnum sínum í land.

Jafnvel þótt það geti verið sársaukafullt um stund.