Sigurður Ingi Jóhannsson, nú fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins, var í áhugaverðum viðtölum í síðustu viku þar sem hann gerði upp formannstíð sína í aðdraganda þess að henni var að ljúka. Það var hressandi að heyra og lesa, líkt og oft gerist við slík tímamót, hversu frjálslega hann tjáði sig um ýmislegt.

Hann kallaði til að mynda Miðflokkinn hægri öfgaflokk og opinberaði, held ég í fyrsta sinn, að hann hafi boðið sig fram til formennsku í Framsókn til að koma í veg fyrir að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson myndi leiða þann elsta stjórnmálaflokk landsins inn á þær fjarhægribrautir. Um það ferðalag skrifaði ég í síðustu viku, og hægt er að lesa um það hér að neðan:

Annað sem vakti athygli mína í viðtölum við Sigurð Inga voru ummæli hans um efnahagsmál. Þau voru nefnilega að hluta til ágætlega raunveruleikatengd. Þar benti hann á að ef það ætti að halda verðbólgu á bilinu 2,5 til 3,5 prósent yrði samfélagið að „vera aðeins hógværari, bæði í launakröfum og arðsemiskröfum.“

Við þetta ætla ég að dvelja í dag.

Fyrst aðeins um verðbólgu. Þannig háttar að peningastefna Seðlabanka Íslands hefur frá vormánuðum 2001, eða í aldarfjórðung, verið sú að vinna eftir verðbólgumarkmiði. Það þýðir á mannamáli að bankinn beitir hagstjórnartækjum sínum með það markmið að verðbólga í landinu sé 2,5 prósent. Helsta slíka tækið eru auðvitað stýrivextir, sem mynda gólf undir vaxtastigið í landinu. Verðleggja peningana sem okkur er lánað.

Auk þess getur bankinn sett á kröfur um aukið eigið fé banka til að jafna út sveiflur á þenslutímum, sett hámark á veðsetningarhlutfall eða greiðslubyrði sem lánþegar mega bera og notað gjaldeyrisvaraforða sinn til að draga úr gengissveiflum á krónunni, svo það helsta sé nefnt.

Það verður seint sagt að Seðlabankinn hafi náð viðunandi árangri við að ná markmiði sínu á þessum 25 árum sem liðin eru frá því að sú peningastefna var tekin upp. Alls hefur verðbólgan verið yfir markmiði 63 prósent þess tíma sem liðinn er. Og þorra þess tíma sem hún var í eða undir markmiði voru ansi sérstakar aðstæður hérlendis.

Fjármagnshöft voru nefnilega við lýði á Íslandi frá því í nóvember 2008 og þangað til þau voru afnumin í nokkrum skrefum, aðallega vorið og sumarið 2017. Þau voru sett svo að umfangsmiklum krónueignum, meðal annars kröfuhöfum föllnu bankanna, væri ekki skipt yfir í aðra gjaldmiðla með tilheyrandi búsifjum og gengisfalli fyrir Ísland.

Höftin þýddu að hagkerfinu var að stóru leyti handstýrt og þar með áhrifum á verðbólgu. Flestir Íslendingar gátu ekki skipt krónunum sínum í annan gjaldeyri nema í undantekningartilvikum og með heimild yfirvalda. Þeir þurftu til dæmis að framvísa flugfarseðli í banka til að kaupa ferðagjaldeyri. Og slík gjaldeyrisviðskipti voru auk þess takmörkuð við hámarksfjárhæðir. Búið var til mjög umfangsmikið gjaldeyriseftirlit innan Seðlabanka Íslands, sem hafði eftirlit með gjaldeyrisviðskiptum þjóðarinnar, og þaðan voru veittar alls kyns undanþágur, enda blasti við að innflutnings- og útflutningsfyrirtæki þurftu að skipta krónum í gjaldeyri eða gjaldeyri í krónur til að geta haldið starfsemi sinni áfram.

Til þess að fá að gera slíkt þurftu fyrirtæki meðal annars að sýna fram á að um raunveruleg vöru- eða þjónustuviðskipti væri að ræða. Þetta var sérstaklega mikilvægt til að jafnræðis yrði gætt. Það er að fjármagnseigendur gætu ekki nýtt sér haftaástandið til að hagnast á meðan launafólk, sem fékk borgað í krónum og lifði fjárhagslega einn mánuð í einu, axlaði aðlögun gengisfalls og efnahagshruns í gegnum heimilisbókhaldið sitt.

Afnám hafta hafði þau áhrif, þarna um mitt ár 2017, að öll höft á almenning, fyrirtæki og lífeyrissjóði voru afnumin, fjármagnsflæði að og frá landinu var gefið frjálst og hægt var að fjárfesta erlendis án takmarkana.

Af hverju er ég að rifja þetta upp núna, tæpum níu árum eftir haftaafnámið? Jú vegna þess að það er áhugavert að skoða hvernig þetta frelsi hefur verið nýtt. Það má til að mynda benda á það að í aðdraganda endanlegrar losunar hafta þá hélst verðbólga á Íslandi fyrir neðan verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands í um þrjú og hálft ár samfleytt. Níu mánuðum eftir að það lokaskref var stigið var verðbólgan komin yfir markmið.

Frá mars 2018 hefur verðbólgan raunar einungis verið undir 2,5 prósenta markmiði Seðlabankans í sjö mánuði alls. Sjö af 94 mánuðum sem liðnir eru. Og verðbólgan hefur ekki náð markmiði Seðlabankans síðan í apríl 2020. Það er fyrir næstum því sex árum síðan!

Þetta er samhengið sem verður að skoða núverandi stöðu í. Hún er þannig að í nóvember mældist minnsta verðbólga í fimm ár og í desember mældist minnsta verðbólga sem mælst hefur í þeim mánuði í fimm ár. Í janúar jókst hún svo vegna blöndu af gjaldabreytingum, vegna innleiðingar á einni stærstu kerfisbreytingu sem ráðist hefur verið í áratugum saman á Íslandi – innleiðingu kílómetragjalds til að standa undir viðhaldi vegakerfisins – og því að ýmsir aðilar í atvinnulífinu sem selja okkur vörur eða þjónustu ákváðu að hækka verð skarpt um áramót.

Þannig háttar nefnilega á Íslandi að hér ríkir fákeppni á nánast öllum mörkuðum. Smæð og fámenni gerir það að verkum að samkeppnishindranir myndast víða á stöðum sem aðrar og stærri þjóðir þurfa ekki að horfa til. Á hverjum markaði keppa oftar en ekki að hámarki þrír til fjórir aðilar um viðskipti sem íbúar þurfa að eiga við þá.

Þetta á til dæmis við flest skráð fyrirtæki á Íslandi, sem starfa fyrst og síðast á innanlandsmarkaði. Þau leigja frá sér fasteignir, selja okkur mat- og drykkjarvöru, aðra dagvöru sem hægt er að kaupa í búðinni, eldsneyti, tryggingar, fjarskipti og síðast en auðvitað ekki síst lána þau okkur pening. Örfá skráð fyrirtæki, aðallega í sjávarútvegi, eru í útflutningsstarfsemi og þau sem teljast í annarri alþjóðlegri starfsemi eru síðan teljandi á fingrum annarrar handar.

Það sem fákeppnisfyrirtækin selja er meira og minna verðlagt á svipaðan hátt og í slíku umhverfi er flókið að koma á verulega virkri samkeppni. Það getur enda verið þægilegast, þegar markaður hefur skipst bróðurlega á milli leikenda, að vera ekkert að rugga bátnum um of heldur setja sér sambærileg arðsemismarkmið og hinir og gera þau að meginfókus í rekstrinum.

Þá komum við aftur að þessu sem Sigurður Ingi sagði um launahækkanirnar og arðsemiskröfurnar, og ástæðu þess að ég var að rifja ofangreint upp til að skapa samhengi.

Sá markaður sem skiptir okkur flest öll sennilega mestu máli, eða við finnum þyngst fyrir í veskinu, er bankastarfsemi. Ef arðsemiskrafan, undirliggjandi markmið um hvað hver banki ætlar að græða mikið á því að miðla peningum frá einum til annars, er há þá getur það eðlilega leitt til þess að verð hækki, enda flest fyrirtækin sem selja okkur nauðsynjavöru að einhverju leyti skuldsett. Þrýstingur skapast á að laun hækki sömuleiðis. Launin eru nefnilega notuð til að borga af lánunum.

Nýverið skiluðu allir íslensku bankarnir uppgjörum vegna síðasta árs. Samkvæmt þeim högnuðust Landsbankinn, Íslandsbanki, Arion banki og Kvika banki samtals um 98,1 milljarð króna á árinu 2025. Uppistaðan í rekstrarhagnaði þeirra voru hreinar vaxtatekjur af því að lána íslenskum heimilum og fyrirtækjum peninga.

Samtals námu hreinar vaxtatekjur bankanna fjögurra 179 milljörðum króna í fyrra. Þumalputtareglan er að um 75 prósent hreinna tekna í íslenskri bankastarfsemi sé tilkomin vegna vaxta. Þær uxu myndarlega hjá öllum bönkunum fjórum milli ára.

Vaxtatekjurnar byggja á muninum á þeim vöxtum sem bankarnir borga fyrir að fá peninga að láni og þeim vöxtum sem þeir rukka fyrir að lána einstaklingum og fyrirtækjum fjármuni. Sá munur kallast vaxtamunur.

Á Íslandi er þessi vaxtamunur hjá þremur stóru bönkunum, Landsbanka, Íslandsbanka og Arion banka, á bilinu 2,7 til 3,2 prósent. Hann er minnstur hjá Landsbankanum, þeim eina sem er í eigu almennings, en mestur hjá Arion banka. Hjá bæði Íslandsbanka og Arion banka jókst vaxtamunurinn milli ára.

Árum saman kvörtuðu forsvarsmenn bankanna mikið undan svokölluðum bankaskatti og sögðu hann stóra ástæðu mikils vaxtamunar. Bankaskatturinn var svo lækkaður myndarlega árið 2021 úr 0,376 prósentum af heildarskuldum banka umfram 50 milljarða króna í 0,145 prósent án þess að vaxtamunurinn færðist neitt til.

Þess í stað stungu bankarnir þrír ávinningnum af skattalækkuninni í vasann. Þeir notuðu hann til að auka arðsemi sína, og hluthafa sinna, en áætlað hefur verið að skattalækkunin hafi minnkað skattgreiðslur bankanna þriggja um samtals tólf milljarða króna fyrstu þrjú árin eftir að hún tók gildi, og enn meira síðan þá.

Bankarnir fjórir eiga gríðarlegt eigið fé. Samanlagt er það um 856 milljarðar króna. Þá er búið að taka tillit til allra arðgreiðslna og endurkaupa á hlutabréfum sem áttu sér stað á árinu, en slíkar greiðslur til hluthafa hlaupa á tugum milljarða króna.

Stjórnendur bankanna hafa kvartað yfir því að eiginfjárkröfur á íslenska banka séu miklu meiri en á aðra sambærilega banka í Evrópu. Grynnka þurfi á því með arðgreiðslum og uppkaupum á hlutabréfum – sem skila fjármunum út úr bönkum til hluthafa – til að bæta getu þeirra til að sýna eftirsóknarverða arðsemi á eigin fé, en það er sá mælikvarði sem stjórnendurnir nota til að mæla árangur sinn.

Ástæður þess að eiginfjárkröfurnar eru svona háar á Íslandi má rekja aftur til hrunsins, þegar bankarnir féllu hver á fætur öðrum og gátu ekki staðið við skuldbindingar sínar. Til að koma í veg fyrir að það gerðist aftur var nýju bönkunum, sem stofnaðir voru á rústum hinna föllnu, gert að vera með mikið svigrúm til að takast á við áföll og virðisrýrnun lána.

Þrátt fyrir háar eiginfjárkröfur hafa bankarnir ekki verið í vandræðum með að ná viðunandi arðsemi á það eigið fé á síðustu misserum.

Það hafa þeir meðal annars gert með því að hagræða í rekstri svo hægt sé að skila hluthöfum enn meiru. Á mannamáli þýðir það aðallega að starfsfólki hafi fækkað.

Síðustu ár hefur rekstrarkostnaður bankanna farið hríðlækkandi sem hlutfall af tekjum. Hann var 59 prósent árið 2018 og fór niður í 47 prósent 2022. Það hlutfall var með því lægsta sem þekkist meðal norrænna banka af svipaðri stærðargráðu.

Þrátt fyrir það hefur rekstrarkostnaðurinn ekki gert neitt annað en að halda áfram að dragast saman. Hjá Landsbankanum er kostnaðarhlutfallið nú 34,3 prósent og hjá Arion banka 36 prósent. Það þýðir að þessir tveir bankar þurfa að eyða einni krónu til að græða sirka þrjár. Slíkt er með því hagkvæmasta sem fyrirfinnst í heiminum. Íslandsbanki er ekki langt frá með kostnaðarhlutfall upp á 42,4 prósent. Það er, með öðrum orðum, mjög hagkvæmt að reka banka á Íslandi í öllum samanburði.

Afrakstur þessa sést vel þegar mælikvarðar sem mæla slíka arðsemi eru skoðaðir. Þannig háttar nefnilega að arðsemi á eigið fé banka á Íslandi er mjög góð í öllum samanburði. Mest var það hjá Arion banka (14,9 prósent) og Kviku (14,5 prósent), tveimur bönkum sem eru í sameiningarviðræðum. Hjá Landsbankanum var það 11,6 prósent og Íslandsbanka 11,2 prósent. Allir umræddir bankar græddu umfram markmið. Ef horft er á stóru bankana þrjá þá hafa Landsbankinn og Íslandsbanki nefnilega sett sér það markmið að arðsemin sé tíu prósent af eigin fé. Íslandsbanki, sem er nú ekki lengur að neinu leyti í eigu ríkisins, hefur reyndar ákveðið að hækka þetta markmið. Hann ætlar að fara með það upp í 13 prósent á næstu árum, og vera þar með með sömu kröfu og Arion banki. Með öðrum orðum þá ætlar bankinn að hagnast enn meira.

Til samanburðar má nefna að meðaltalsarðsemi á eigið fé banka í Evrópu var 7,4 prósent á þriðja ársfjórðungi síðasta árs. Þegar einungis stórir bankar voru skoðaðir – miklu, miklu stærri bankar en þeir sem starfa á Íslandi með víðfeðma alþjóðlega starfsemi – þá fór sú arðsemi upp í 9,4 prósent.

Samandregið liggur fyrir að íslensku bankarnir þurfa að eyða minna til að græða meira en flestir bankar í heiminum og gengur betur að ávaxta eigið fé sitt betur en í viðmiðunarlöndum þrátt fyrir að þurfa að halda á miklu meira af því en bankar í öðrum löndum.

Það liggur því fyrir að íslenskir bankar, í lokuðu fákeppnisumhverfi, eru að hagnast vel umfram banka í samanburðarlöndum. Það liggur fyrir að heimili og fyrirtæki landsins eru að mynda þann hagnað með greiðslum af lánum sínum. Það liggur fyrir að meginuppistaðan í tekjum þeirra og hagnaði eru vaxtatekjur, og að vaxtamunur þeirra er almennt meiri en annars staðar. Það liggur fyrir að svona er þetta þrátt fyrir að íslenskir bankar þurfi að eyða minna í kostnað til að græða en aðrir í heiminum. Það liggur líka fyrir að síðasti banki sem ríkið seldi alfarið úr sinni eigu ákvað að hækka strax arðsemismarkmið sitt eftir þá sölu. Og því liggur fyrir að það væri marglaga óskynsamlegt að selja Landsbankann, sem bæði er ákveðin gullgæs fyrir íslenska ríkið og virkar sem akkeri á einkareknu bankanna.

Það liggur fyrir að meiri fjármagnskostnaður hækkar verð á öðrum fákeppnismörkuðum, enda öll hin fyrirtækin með lán. Sama gildir um húsnæðisverð. Það liggur líka fyrir að ef arðsemiskrafa í bankastarfsemi eykst þá munu aðrir á öðrum fákeppnismörkuðum elta. Við sáum til að mynda Festi, sem selur matvöru, lyf og eldsneyti, vera með 14 prósent arðsemi á eigin fé sínu á síðasta ársfjórðungi.

Það liggur fyrir að aukinn vaxtakostnaður heimila, sem var samanlagt næstum 100 milljörðum krónum meiri árið 2024 en hann var 3032, ýkir ekki bara hagnað bankanna heldur kallar líka á að laun hækki svo hægt sé að standa undir auknum vaxtakostnaði.

Hinn valkosturinn, sem sífellt fleiri landsmenn velja, er að færa sig einfaldlega yfir í verðtryggð lán til að lækka greiðslubyrði sína. Þegar það gerist þá bítur stýrivaxtatækið ekki lengur.

Það hafa heimilin gert í unnvörpum. Fyrir þremur árum voru 56 allra íbúðalána óverðtryggð en um 44 prósent verðtryggð. Í dag eru næstum 65 prósent allra lána til að kaupa húsnæði verðtryggð en um 35 prósent óvertryggð.

Allt að öllu þá má vel velta fyrir sér hvort Sigurður Ingi hafi ekki hreinlega hitt naglann á höfuðið á lokametrunum á sínum formannsferli. Að það sé okkur heillavænlegast að sýna aðeins meiri hógværð í launum og arðsemiskröfum.

Og aðeins þannig náist að koma verðbólgunni niður í markmið í fyrirsjáanlegri framtíð.