Almennt er ég þeirrar skoðunar að stjórnmálaflokkar verði að hafa einhvern kjarna. Frumefni sem skilgreina hann. Hjá sósíaldemókrötum er það til að mynda klassísk jafnaðarstefna, sem leggur áherslu á að auka og vernda kjör, velferð, réttindi og efnahag venjulegs vinnandi fólks. Fyrirkomulag þar sem vöxtur og velferð fara hönd í hönd, en vöxturinn má aldrei vera á kostnað velferðarinnar.

Stefna þar sem staðið er með neytendum, og þar af leiðandi með virkri samkeppni þar sem við á en þjóðhagslega mikilvægir innviðir tryggðir til nýtingar og gagns fyrir alla. Svokölluð „botninn upp“ efnahagsstefna þar sem hagsmunir heildarinnar eru alltaf í fyrirrúmi, ekki sérhagsmunir þeirra fáu sem dvelja efst í eignarpýramídanum.

Í stuttu máli pólitík sem sameinar.

Stóra barátta þessa hóps er svo við hinn pólinn, „toppinn niður“. Öflum þar sem kjarninn er vilji til að lækka skatta, minnka regluverk, veikja verkalýðsfélög, minnka eftirlit, draga úr virkri samkeppni, auka einkavæðingu og bæta aðgengi að lykilákvörðunum innan stjórnkerfisins fyrir þá sem eiga mest og búa efst í lífsgæðapýramídanum.

Pólitík sem er fyrir fáa á kostnað hinna.

Stjórnmál sem hverfast um þá sem hana stunda

Hér að ofan er lýst klassískri stéttarbaráttu. Átökum um völd, auð og áhrif í samfélaginu. Skiptingu kökunnar. Hvort massinn eigi að sætta sig við mylsnur sem hrynja af veisluborðinu eða sitja við það. Og svo framvegis.

Stundum missa flokkar og hópar einstaklinga tímabundið sjónar á þessum kjörnum og fara að skilgreina sig frekar út frá einhverju öðru. Það hefur til að mynda verið nokkuð sýnilegt hjá sumum hólfum vinstrisins og félagshyggju hér á landi og víðar að festa sig í einhvers konar sjálfsmyndarstjórnmálum, þar sem pólitískt bragðefni mánaðarins, oft tekin úr ummælakerfum samfélagsmiðla, verður ráðandi.

Stjórnmál þar sem útlit, frásögn og sjálfsmynd skipta meira máli en pólitísk afstaða og efnisleg áhrif. Orðræða í stað ákvarðana. Meiri áhersla á rétt orðalag, rétta afstöðu og að vera réttu megin á einhverri ógreinilegri hlið sögunnar í stað þess að einblína á hvað sé raunverulega gert, hvernig málum sé forgangsraðað og hver borgi á endanum kostnaðinn af öllu saman.

Þegar svona beygjur eru teknar verður pólitík ekki endilega skilgreind sem samfélagsverkfæri heldur einhvers konar siðferðisleg sjálfsmynd þess sem hana stundar. Og þar af leiðandi fyrst og síðast til fyrir það fólk.

Úr slíku verða til einhvers konar tvískipt stjórnmál þar sem allir þurfa að vera sammála öllum innan mengis að öllu leyti, annars er viðkomandi á móti og þarf að útilokast. Þetta er ekki nýtt vandamál í þessu hólfi stjórnmálanna, og hefur oft verið gert ódauðlegt grín að, en sennilega aldrei betur en í skets Monthy Python sem hægt er að horfa á hér að neðan.

Við og hinir

Á hinni hliðinni í kjarnalausum stjórnmálum er svo lýðhyggjan, blessaður popúlisminn, sem einkennist oftar en ekki af annars vegar einföldum lausnum á flóknum vandamálum og hins vegar af siðferðilegri tvíhyggju þar sem fólki er stillt upp í tvo hópa, aðallega á móti hvorum öðrum, þar sem annar er „góður“ en fer halloka og hinn „vondur“ vegna þess að hann tekur eitthvað af þeim „góðu“. Lífsgæði eru hér skilgreind sem takmörkuð stærð og skýr andstaða er gagnvart því að hægt sé að bæta hag samfélagsins með samtakamætti.

Þið þekkið popúlistana á því að þeir segjast iðulega vera að segja það sem óskilgreindir allir séu að hugsa og leggja alla áherslu á tilfinningar umfram staðreyndir. Fólkið sem segist bara vera að spyrja spurninga þegar það er augljóslega að stuðla að upplýsingaóreiðu eða hreinlega að ljúga.

Í dag er hægri popúlisminn mun sýnilegri en sá vinstri og birtist okkur í flokkum og einstaklingum sem boða útilokandi þjóðerniskennd, draumsýnir um bjarta fortíð og líta á frjálslyndi, mannréttindi jaðarhópa, alþjóðasamstarf og jöfnuð sem skammaryrði. Undirliggjandi er hugmyndin um að hinir hæfustu lifi af byggð á furðulegri skilgreiningu um að verðleikar séu eitthvað sem erfist eða fáist með því að tilheyra ákveðnum hópum.

Ójöfnuður er fyrir þessum hópi eðlilegt ástand og jafnvel nauðsynlegt og jaðarhópar eigi einfaldlega skilið að bera skarðan hlut frá borði óháð því inn í hvaða aðstæður þeir fæðast. Í stuttu máli, ofurtrú á einstaklingshyggjuna.

Oftast nær er þó fátt annað á ferðinni en faratæki til að styrkja einhverja þörf þeirra sem standa í stafni á persónudýrkun á sjálfum sér, vilji til að veikja stofnanir samfélagsins og búa til aukin tækifæri fyrir mjög ríkt fólk til að festa áhrif og auðsöfnun sína í sessi.

Um leið er sparkað fast í alls konar viðkvæmt fólk.

Valdmissigremjan

Allt þetta er ágætt að hafa í huga nú þegar líður að borgarstjórnarkosningum í Reykjavík. Hagsmunahægrið tapaði nefnilega illa síðast þegar kosið var á Íslandi, þá til þings, haustið 2024. Það gerðist þrátt fyrir að það beitti öllum sínum krafti í gegnum fjölmiðla, hægri hlaðvörp, hugveitur og hagsmunabandalög til að bregða fæti fyrir fólk og flokka sem það taldi sér standa ógn af.

Úr urðu hrein stjórnarskipti þegar ríkisstjórn Samfylkingarinnar, Viðreisnar og Flokks fólksins fékk mikinn meirihluta þingmanna, myndaði umbótastjórn sem hefur verið óhrædd við að takast á við stórtækar kerfisbreytingar og hefur notið stuðnings meirihluta almennings langt umfram það sem allar ríkisstjórnir sem myndaðar hafa verið eftir bankahrun hafa upplifað eftir að hafa setið í 13 mánuði.

Því verður allt lagt undir til að tryggja aðkomu taparanna – sem eru í verulegu ójafnvægi af valdmissisgremju – að stjórn næst umfangsmesta stjórnvalds í íslensku samfélagi. Viðvarandi fjarvera frá völdum gæti enda breytt kerfum samfélagsins varanlega.

Þar fyrir utan er líka eftir ansi feitum kökubitum að slægjast í borginni.

Munið þið eftir Framsókn og flugvallarvinum?

En fyrst aðeins söguleg upprifjun upp á samhengið. Árið er 2014 og fram undan eru borgarstjórnarkosningar þá um vorið. Framsóknarflokkurinn laut þá formennsku Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, sem var þá líka forsætisráðherra og byrjaður að feta sitt pólitíska ferðalag inn í sundrungarfjarhægrið sem skilaði síðar af sér Miðflokki dagsins í dag.

Í aðdraganda kosninga hafði Framsóknarflokkur dubbað Óskar Bergsson, nú blaðamann á Morgunblaðinu sem hefur meðal annars skrifað nokkra tugi frétta um hið svokallaða „Græna gímald“, áfram upp sem oddvita og ákveðið að leggja aðallega áherslu á að lýsa áhyggjum yfir stöðu kristni í grunnskólum. Þegar leið að kosningum, nánar tiltekið í apríl þetta ár, var flestum ljóst að sú strategía var ekki að virka. Enginn salur var fyrir þessari Framsókn og fylgi flokksins mældist um þrjú prósent, sem er reyndar aðeins meira en það mælist nú um stundir þegar Einar Þorsteinsson fer fyrir annarri útgáfu af Framsókn í höfuðborginni.

Við þessar aðstæður tók Framsókn Sigmundar Davíðs þá óvenjulegu ákvörðun að skipta um hest, ekki bara í miðri á, heldur þegar hann var nánast kominn yfir á hinn endann. Búið var til nýtt vörumerki, „Framsókn og flugvallarvinir“, og Sveinbjörg Birna Sveinbjörnsdóttir, þá formaður Landssambands framsóknarkvenna, var flautuð inn sem oddviti.

Miðausturlandsbúar og moskur

Hugmyndin átti að vera að framboðið myndi, líkt og nafnið gefur til kynna, hverfast um áframhaldandi veru Reykjavíkurflugvallar í Vatnsmýri og ýta þannig á viðkvæman sundrunarpunkt. Leiðirnar sem notaðar voru til að mála skrattann á vegginn í því máli voru þó ansi skrautlegar. Meðal annars hélt oddvitinn því fram að hún óttaðist draugabyggð Miðausturlandabúa í Vatnsmýrinni ef þar yrði ekki áfram flugvöllur.

Það sem flestir muna þó eftir er að þetta urðu kosningarnar sem fóru óvænt og á endanum að snúast um hvort það ætti að úthluta lóð undir mosku við Suðurlandsbraut. Í þeirri samræðu sagði oddviti Framsóknar og flugvallarvina meðal annars að „á meðan við erum með þjóðkirkju eigum við ekki að úthluta lóðum undir hús eins og moskur eða kirkjur fyrir grísku réttrúnaðarkirkjuna“.

Þess má geta að umrædd moska hefur enn ekki risið öllum þessum árum síðar. En fylgið stórjókst. Framsókn og flugvallarvinum tókst að láta kosningarnar á endanum hverfast um sig, tappa inn í menningarstríð og útlendingaandúð sem voru enn ekki komin í þá tísku sem forseti Bandaríkjanna átti eftir að koma þeim við kosningu sína nokkru síðar, og hífa fylgið upp í 10,7 prósent.

Sama tvíhyggjan en í normalíseringarferli

Ég rifja þetta upp því að nú, tólf árum síðar, er Miðflokkurinn kominn með mun betri tök á þeirri pólitík sem Sigmundur Davíð hefur verið að móta meira og minna allan sinn pólitíska feril. Hún snýst enn um tvíhyggjuna og að stilla hópum upp á móti hvorum öðrum, líkt og gert var með flugvöllinn og moskuna fyrir næstum tólf árum, en er orðin slípaðri.

Þingmenn og starfsfólk Miðflokksins sækja fundi hjá erlendum hugveitum sem fjármagnaðar eru af bandarískum auðjöfrum og bera ábyrgð á því að skrifa handbækur um hvernig eigi að veikja lýðræði, alþjóðasamvinnu og mannréttindi til að skapa betri grundvöll fyrir hagsmunahægrið að ná fram sínum markmiðum. Komnir eru fram á sviðið ungir fjarhægri forystumenn til að leika aukahlutverk við hlið formannsins, í sömu ímynd og hafa sprottið upp svo víða annars staðar í harða hægriheiminum. Menn sem eru opnir með sína sundrungu vandlega pakkaða saman í falskar umbúðir skynsemi og fullveldisástar og beint gegn mörgum viðkvæmustu hópum samfélagsins.

Næsta skref er svo normalísering. Að færa, í ákveðnum skrefum, orðræðu sem fyrir mjög skömmu síðan þótti með öllu óboðlegur jaðar, inn í almannarýmið. Að fá fólk í framboð sem er snyrtilegt, menntað og kemur mörgum í nærumhverfi þess í opna skjöldu að leggi lið sitt við flokk sem hefur viðrað þá skoðun að það eigi að setja þak á hversu margir eigi að fá að búa á Íslandi vegna þess að þeir boða að lífsgæði séu takmörkuð stærð sem eigi fyrst og síðast að gagnast þeim sem Miðflokkurinn skilgreinir sem „alvöru Íslendinga“.

Fjarhægris-snjókorn og bisnesskallar

Frambjóðendur flokksins fyrir komandi borgarstjórnarkosningar voru flestallir með þessa áferð. Engir snoðkollar í leðurjökkum sem eru stoltir af því að vera skilgreindir rasistar og segja skýrt opinberlega að genamengi skipti máli þegar kemur að uppbyggingu samfélaga. Þeir eru geymdir á X í samtali við sjálfa sig um hversu mikil fórnarlömb vóksins þeir séu. Byltingin étur nefnilega líka börnin sín í fjarhægrinu og ein fyndnasta þversögnin í samfélagsþróun síðustu missera er að viðkvæmustu snjókornin í samfélagsmiðlaheimum eru nú orðnir þeir sem eytt hafa árum og orku í að þola minnst frjálslyndu útgáfuna af sjálfum sér.

Þess í stað er komið snyrtilegt fólk leitt af bisnessmanni í jakkafötum með kaflaskipta rekstrarfortíð úr Garðabæ með heimilisfesti í öðrum löndum upp á skattahagræði sem borgar þar af leiðandi ekkert útsvar í Reykjavík, kynntur inn með The apprentice-auglýsingum og með stefnumál sem eru hönnuð til að sundra.

Í stað flugvallarins og moskunnar, líkt og teflt var fram 2014, er andstaðan við borgarlínu, varðstaða fyrir bílastæði á Suðurlandsbraut og athugasemdir um hæð kantsteina og kilfun á bábiljum um að rekstur Reykjavíkurborgar sé í svo vondum málum að það þurfi að grípa til neyðarráðstafana til að bjarga honum.

Að nota kúbein til að sundra

Ef við rýnum í stefnumál Miðflokksins, ef stefnumál skyldi kalla, þá liggur fyrir að Borgarlínuverkefnið er hluti af samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Hann var síðast uppfærður árið 2024. Af þeim níu sem skrifuðu undir hann fyrir hönd ríkis og sveitarfélaga svæðisins voru fimm pólitískt kjörnir oddvitar úr Sjálfstæðisflokki, tveir úr Framsókn, einn ráðinn borgarstjóri í sveitarfélagi þar sem Framsókn er ráðandi í bæjarstjórn og Svandís Svavarsdóttir, sem leiddi Vinstri græn út af þingi í síðustu þingkosningum. Sú hugmynd að Borgarlína sé eitthvað gæluverkefni Samfylkingar, frjálslyndra og vinstri afla er því fjarstæðukennd.

Það eru allir sem hafa kynnt sér málið með einhverri jarðtengingu sammála um að það þurfi svona verkefni. Og það má hrósa fólkinu sem leitt hefur Sjálfstæðis- og Framsóknarflokk á höfuðborgarsvæðinu fyrir að hafa lagt til að mörkum til að koma þessu þjóðþrifamáli í þann farveg að nú verður ekki aftur snúið sama þótt Miðflokkurinn reyni að gera nýjan flugvöll úr því.

Bábiljunarnar um fjárhag Reykjavíkur eru svo klassískt dæmi um tilraunir sólkerfis hagsmunahægrisins til að fara með lygi nógu oft til að vonast eftir því að hún verði að veruleika. Raunveruleikinn, staðfestur í opinberum tölum, sýnir að allir fjárhagslegir mælikvarðar sem mæla fjárhagslegt heilbrigði sveitarfélaga sýna að Reykjavík, ásamt Kópavogi, er í jákvæðum sérflokki á höfuðborgarsvæðinu þegar kemur að slíku heilbrigði. Borgin hagnaðist um 4,7 milljarða króna árið 2024 og um 2,1 milljarða króna á fyrstu níu mánuðum ársins 2025. Veltufjárhlutfall fer hækkandi, veltufé frá rekstri er 9,6 prósent af tekjum og nam 15 milljörðum króna í lok september í fyrra, skuldahlutfall er lægra en í nágrannasveitarfélögum og skuldir á hvern íbúa líka.

Það á að selja allt, helst hratt og ódýrt

Það er afar mikilvægt að skilja hvað vakir fyrir hagsmunahægrinu, óháð því hvaða flokki eða flokkum það tekur sér far með að þessu sinni, í komandi borgarstjórnarkosningum. Upptakturinn af því hefur löngu verið trommaður upp. Ríkisstyrkta hugveitan Viðskiptaráð kvartaði til að mynda til Eftirlitsstofnunar EFTA í fyrra vegna þess að því fannst hið opinbera veita of mikið af stuðningi til óhagnaðardrifinna leigufélaga. Slíkt fyrirkomulag væri ósanngjarnt gagnvart öðrum sem starfa á húsnæðismarkaði, sem hafa það markmið að hagnast sem mest á honum. Alls er um að ræða íbúðir sem byggðar hafa verið í Reykjavík frá árinu til að tryggja fólki úr lægstu þrepum tekjustigans eða í viðkvæmri stöðu öruggt þak yfir höfuðið á viðráðanlegu leiguverði. Skoðun Viðskiptaráðs, sem endurómast í húsnæðisstefnu hægri flokkanna á Íslandi, er nefnilega að húsnæði eigi að vera fjárfestingarvara, ekki heimili.

Hægrið hefur líka haft horn í síðu Félagsbústaða, félags sem á 3.145 íbúðir sem leigðar eru út á félagslegum forsendum í höfuðborginni. Fyrir nokkrum árum lögðu borgarfulltrúar Sjálfstæðisflokks til að mynda fram tillögu í borgarstjórn sem átti að hafa í för með sér að íbúðir Félagsbústaða yrðu seldar í skrefum og kerfið þannig markaðsvætt. Þar var litið til fordæmis þegar hægri stjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks lagði opinbera félagslega íbúðarkerfið niður með sambærilegum hætti í lok síðustu aldar.

Hægrið hefur raunar haft það á stefnuskrá sinni að selja sem flestar eigulegar eignir Reykjavíkur. Það vill selja bílastæðahúsin, malbikunarstöðina og innviðafyrirtækið Ljósleiðarann. Það vill líka selja Carbfix áður en það verður að enn verðmætari eign og við skulum heldur ekki vera barnaleg gagnvart umræðunni sem nú tröllríður hægrihlaðvörpunum um að það þurfi að selja veituhlutann úr orkufyrirtæki Reykjavíkurborgar til að vinna á hinum ímyndaða fjárhagsvanda.

Allt að öllu er rétt að rifja upp það sem maðurinn sagði um ógeðslega þjóðfélagið um árið, og átti þar augljóslega við hagsmunahægrið: „Það eru engin prinsipp, það eru engar hugsjónir, það er ekki neitt. Það er bara tækifærismennska, valdabarátta.“