Landsbankinn, sem er að uppistöðu í eigu íslenska ríkisins, skilaði uppgjöri fyrir síðasta ár nýverið. Þar kemur fram að hagnaður hans hafi verið 38 milljarðar króna. Það er aðeins meiri hagnaður en var hjá bankanum árið áður, þegar hann var 37,5 milljarðar króna.

Vaxtamunur bankans – munurinn á þeim vöxtum sem bankar borga fyrir lán og þess sem þeir rukka fyrir að lána einstaklingum og fyrirtækjum peninga, var 2,7 prósent. Hann stóð í stað milli ára. Og þótt stýrivextir hafi samtals farið niður um tvö prósentustig frá því að boðað var til kosninga seint á árinu 2024 þá stóðu tekjur Landsbankans af vöxtum í stað milli ára og hagnaðurinn sem bankinn hafði af þessum lykilhluta starfsemi sinnar jókst um tæpa fimm milljarða króna, í 62 milljarða króna. Það er um 74 prósent af öllum rekstrarhagnaði ríkisbankans.

Restin af hagnaði kom að mestu annars vegar úr þjónustutekjum, 12,6 milljarðar króna, og vegna hreins hagnaðar af fjáreignum og fjárskuldum, sem er aðallega vegna eignar bankans á hlutabréfum í JBT Marel, var um sex milljarðar króna. Sú hlutabréfaeign hafði skilað Landsbankanum tvöfaldri þeirri upphæð árið á undan og það sem upp á vantaði núna til að ná betri hagnaðartölu var unnið upp með meiri vaxtatekjum.

Ávöxtun á eigið fé var yfir markmiði, 11,6 prósent, en aðeins minni en árið 2024 þegar hún var 12,1 prósent. Kostnaðarhlutfall Landsbankans – hlutfall rekstrarkostnaðar af tekjum – er gríðarlega lágt, eða 34,3 prósent. Það er með því lægsta sem þekkist hjá bönkum af þessari stærð í heiminum.

Á mannamáli þýðir það að fyrir hverja krónu sem Landsbankinn eyðir þá græðir hann þrjár.

Akkeri í fjármálakerfinu

Þótt skiptar skoðanir séu á því í stjórnmálum, og í samfélaginu öllu, hvernig Landsbankinn nær þessum rekstrarárangri þá er óumdeilt að hann er gullgæs fyrir eiganda sinn, íslenska ríkið.

Það gerir honum að starfa í samræmi við eigendastefnu sem sett var árið 2020. Þar er útskýrt af hverju íslenska ríkið telur nauðsynlegt að eiga banka og fest í orðum að ríkið eigi að eiga „verulegan eignarhlut“ í Landsbankanum til langframa. „Markmiðið með eignarhaldinu er að stjórnvöld hafi ráðandi ítök í a.m.k. einni fjármálastofnun sem þjónustar almenning og fyrirtæki og hefur höfuðstöðvar hér á landi. Þannig tryggja stjórnvöld að almenn, vönduð og traust fjármálaþjónusta standi öllum til boða óháð m.a. búsetu. Markmiðið með eignarhaldinu er enn fremur að stuðla að stöðugleika í fjármálakerfinu, ásamt því að tryggja nauðsynlega og áreiðanlega innviði þess.“

Auk þess stendur þar að engin ákvörðun yrði tekin um söluferli á neinum hluta ríkisins í Landsbankanum fyrr en eftir að ríkið hefur selt allan eignarhlut sinn í Íslandsbanka. Það gerðist auðvitað í fyrra og það er ástæða þess að hagsmunahægrið, sem hefur fyrst og síðast það markmið í tilverunni að lækka álögur á ríkt fólk, draga úr eftirliti og regluverki og skapa aðstæður til að arðbærar eignir sem skattfé almennings hefur verið notað til að búa til verði seldar á afslætti til útvalinna, hamrar nú á að það eigi að selja gullgæsina.

Þetta birtist meðal annars í greiningum Samtaka atvinnulífsins og ríkisstyrktu hugveitunnar Viðskiptaráðs Íslands, sem eru framleiddar svo að stjórnmálalegur armur þeirra, Sjálfstæðisflokkurinn, geti rökstutt sama markmið á þingi. Þessari samansuðu er svo oftar en ekki gerð ítarleg skil í tengdum fjölmiðlum, Morgunblaðinu og Viðskiptablaðinu, og hinum ýmsu hægrihlaðvörpum sem komið hefur verið á koppinn á síðustu árum til að yfirgnæfa umræðuna með skipulögðum áróðri og hávaða.

Vilja selja allt sem er einhvers virði

Það gerðu fulltrúar hans við fjárlagagerð þessa árs skömmu fyrir jól þar sem þeir lögðu til slíka sölu. Sjálfstæðismennirnir í fjárlaganefnd, Guðlaugur Þór Þórðarson og Njáll Trausti Friðbertsson, lögðu reyndar til að flest allt í eigu ríkisins sem er einhvers virði yrði selt. Auk alls hlutafjár í Landsbankanum vildu þeir selja fimmtung allra fasteigna sem Framkvæmdasýsla ríkisins heldur á. Þeir vilja selja ÁTVR, selja allar fasteignir í eigu Íslandspósts og selja tíu prósent af jörðum sem ríkið á. Þeir vilja selja allt hlutafé í Endurvinnslunni, selja Nýsköpunarsjóðinn Kríu, selja Sparisjóð Austurlands og selja 49 prósent af hlutafé ríkisins í ISAVIA, sem á meðal annars Keflavíkurflugvöll.

Fyrir þetta allt saman ætlaði hagsmunahægrið að fá 420 milljarða króna. Þetta voru, auðvitað og eðlilega, nákvæmlega sömu tillögur og Samtök atvinnulífsins lögðu fram fyrir um ári. Upp á punkt og prik.

Samtök atvinnulífsins höfðu reiknað sig niður á að vaxtagjöld ríkissjóðs myndu lækka um tíu til tuttugu milljarða króna á ári ef allt gullið yrði selt með þessum hætti og fyrir sirka þetta verð.

Tugmilljarða afsláttur á banka og gefa rest

Fyrir einhverja gæti þetta hljómað skynsamlega. Af hverju ekki að selja eignir, greiða niður skuldir og lækka vaxtakostnað? Það er það sem ábyrg heimili eiga að gera. En málið er fjarri svo einfalt og málflutningurinn eiginlega galinn þegar hann er skoðaður nánar.

Landsbankinn skilar nefnilega ríkissjóði meiri fjármunum í kassann árlega, fyrir utan alla skatta og gjöld sem hann greiðir, en myndu sparast í vaxtakostnað á ári. Hann greiðir út helming af hagnaði sínum á hverju ári til eigandans í arð og í ár verður sú upphæð því 19 milljarðar króna. Það er 3,1 milljarði krónum meira en reiknað var með í forsendum fjárlaga.

Þess utan er verðmiðinn sem hagsmunahægrið, hvort sem það er lobbýistahluti þess, hugveitan sem er gerð út til að barna þarfir hans eða stjórnmálaflokkurinn sem á að skila árangrinum heim í Borgartún, setur á Landsbankann allt of lágur.

Munið að þeir Guðlaugur Þór og Njáll Trausti ætluðu ekki bara að selja Landsbankann heldur fullt af eignum ríkisins upp á samtals 420 milljarða króna, meðal annars til viðbótar við allt hlutafé í Landsbankanum fyrir 420 milljarða króna.

Í gær var formaður Samtaka atvinnulífsins svo mættur í forsíðuuppslátt í frídreifðu Morgunblaði, sem hefur verið niðurgreitt um marga milljarða króna síðustu ár til að reyna að styðja við stefnu hagsmunahægrisins, að syngja sama lag.

Reiknum nú aðeins. Landsbankinn, stærsti og verðmætasti banki landsins, er eini stóri banki landsins sem er ekki skráður á hlutabréfamarkað. Arion banki, næstverðmætasti bankinn, er metinn á 1,29 sinnum eigið fé sitt. Eigið fé Landsbankans um síðustu áramót var 344 milljarðar króna. Miðað við þann margfaldara ætti markaðsvirði Landsbankans að vera 444 milljarðar króna. Í frumvarpi sem þingmenn Sjálfstæðisflokks lögðu fram í haust til að reyna að selja bankann var hann metinn á 350 milljarða króna í þeirra huga, eða 94 milljörðum króna frá ætluðu markaðsvirði.

Önnur leið til að líta á málið er að Sjálfstæðismennirnir tveir, með aðstoð Húss atvinnulífsins og hugveitu sólkerfis þeirra, vilji selja bankann með 24 milljarða króna afslætti og gefa áhugasömum með helminginn í öllum flugvöllunum, hrúgu af verðmætum fasteignum, einn sparisjóð, nýsköpunarsjóð, Íslandspóst, ÁTVR og Endurvinnsluna.

Allir um borð í snúningshurðina

Stöldrum nú stuttlega við sólkerfið sem ég nefndi hér að ofan. Fyrir þá sem skilja ekki hvernig „snúningshurðin“ í sólkerfi hagsmunahægrisins virkar þá má benda þeim á ráðningu Bjarna Benediktssonar sem framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins seint í síðasta mánuði. Bjarna þarf auðvitað ekki að kynna fyrir landsmönnum, enda sat hann á þingi í 22 ár, var formaður Sjálfstæðisflokksins í 16 ár, fjármála- og efnahagsráðherra meira og minna í áratug en greip líka í að verða utanríkis- og forsætisráðherra. Áður hafði fyrrverandi aðstoðarmaður hans til margra ára farið úr þeirri stöðu í að stýra Viðskiptaráði tímabundið þar til Bjarni skipaði hana sem sendiherra í Bandaríkjunum. Hjá Samtökum atvinnulífsins mun Bjarni njóta liðsinnis aðstoðarframkvæmdastjóra, en þau eru líka bræðrabörn.

Snúningshurðin milli flokks og hagsmunagæsluarms fjármagnseigenda á Íslandi snýst ekki einungis í þá átt að fólk færi sig úr stjórnmálunum yfir í Hús atvinnulífsins í Borgartúni. Það færa sig ýmsir úr því húsi og yfir í Sjálfstæðisflokkinn líka. Þannig háttar til að mynda um helsta forystufólk þess flokks í dag, enda formaðurinn, Guðrún Hafsteinsdóttir, fyrrverandi formaður stjórnar Samtaka iðnaðarins og var um tíma varaformaður Samtaka atvinnulífsins. Varaformaður hennar, heilagur Jens Garðar Helgason, var svo formaður Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, þeirra hagsmunasamtaka sem hafa hvað mest áhrif allra innan Samtaka atvinnulífsins, um margra ára skeið.

Þá var framkvæmdastjóri þingflokks Sjálfstæðisflokks sótt til Samtaka atvinnulífsins til að taka við af öðrum fyrrverandi starfsmanni þeirra sem rataði svo til Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi áður en hann var svo ráðinn framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokks í heild seint á síðasta ári.

Og við erum ekki einu sinni byrjuð að ræða fjölmiðlasamspilið við þetta allt saman, en sennilega er skýrasta birtingarmynd þess ráðning Davíðs Oddssonar, fyrrverandi formanns Sjálfstæðisflokks og forsætisráðherra til margra ára, sem ritstjóra Morgunblaðsins árið 2009, hvar hann situr enn umkringdur virkum flokksbræðrum og -systrum.

Tugir milljarða í umfram eigið fé

En þetta var útúrdúr. Við skulum dvelja aðeins lengur við arðgreiðslurnar sem ríkið fær úr Landsbankanum. Á tólf árum hefur hann, með greiðslunni sem nú fellur til, greitt ríkissjóði 230 milljarða króna í slíkan. Til viðbótar hefur hann endrum og sinnum, síðast árið 2021, greitt sérstaka viðbótararðgreiðslu undir því yfirskini að auka „hagkvæmni í fjármagnsskipan“ bankans.

Hvað þýðir þetta? Eiginfjárhlutfall Landsbankans er 24,8 prósent en eftirlitsaðilar gera „aðeins“ kröfu um að það sé 20,3 prósent. Þetta eru miklu hærri eiginfjárkröfur en eru gerðar hjá sambærilegum bönkum í öðrum löndum. Það er sannarlega ekki að ástæðulausu að íslenskum bönkum sé gert að fjármagna sig mjög vel til að geta staðist áföll. Sú ástæða kallast í daglegu tali bankahrunið.

En samsetning eiginfjárhlutfalls, og hversu mikið það er umfram kröfur, er eitthvað sem bankar geta hrært í og þannig losað umtalsverðar fjárhæðir til að greiða út til hluthafa sinna. Arion banki og Íslandsbanki, sem nú eru báðir að fullu í einkaeigu, hafa til að mynda gert þetta mjög skarpt á síðustu árum og samanlagt greitt eigendum sínum vel á annað hundrað milljarða króna í niðurfærslu á hlutafé, endurkaup á bréfum og arðgreiðslur.

Sérstök arðgreiðsla á leið í ríkissjóð

Landsbankinn hefur farið mun varlegar í að „tappa“ svona af sjálfum sér en hinir. Það sést best á því að eiginfjárhlutfall Arion banka og Íslandsbanka var 21,9 prósent undir lok september síðastliðins en er, líkt og áður sagði, 24,8 prósent hjá Landsbankanum.

Það er því skýrt að umfram eigið fé ríkisbankans hleypur á mörgum tugum milljarða króna og nú liggur fyrir að bankaráð hans ætlar að greiða hluta þess svigrúms út á næstu mánuðum. Hversu mikið verður að koma í ljós í aðdraganda aðalfundar bankans sem fer fram 18. mars en á síðastliðnum tæpa áratug hafa sérstakar arðgreiðslur Landsbankans numið frá rúmlega sex milljörðum króna og upp í tæplega 12 milljarða króna.

Þessir fjármunir renna í ríkissjóð og munu gagnast mjög í þeirri baráttu að skila fyrstu hallalausu fjárlögum ríkisins frá árinu 2019, sem boðuð hafa verið á næsta ári. Jafnvel þótt stigið verði varfærið skref mun fjárhæðin án efa verða umtalsverð. og miðað við það svigrúm sem er til staðar þá verður hægt að „tappa“ enn meira af á næstu árum án þess að ógna með nokkru þeirri eiginfjárstöðu sem Landsbankinn þarf að viðhalda til að mæta kröfum laga og reglna.

Kaup á tryggingafélagi að borga sig hratt

Annað sem Landsbankinn gerði í fyrra var að kaupa tryggingafélagið TM af Kviku. Hugmyndin að kaupunum var, auðvitað og eðlilega, að auka samlegð. Það er enda þannig að margir af helstu samkeppnisaðilunum eru með tryggingarekstur inni í sinni bankastarfsemi. Þannig á Arion banki Vörð og VÍS sameinaðist Fossum fyrir nokkrum árum og eru nú rekin undir hatti fjármálasamstæðunnar Skaga.

Þessi ráðstöfun Landsbankans mætti mikilli andstöðu síðustu ríkisstjórnar sem hélt því fram að kaupin hefðu ekki verið í samræmi við eigendastefnu stjórnvalda. Vegna þessarar afstöðu ákvað Bankasýsla ríkisins, sem þá þegar stóð til að leggja niður og er ekki lengur til, að skipta út öllu bankaráði Landsbankans vorið 2024.

Á þessum vettvangi var því spáð fyrir um ári að þessi kaup ættu eftir að vera hagfelld fyrir Landsbankann, og þar með eigendur hans. Ársuppgjörið sýnir það svart á hvítu. Í tilkynningu segir að tryggingar séu þegar komnar í Landsbankaappið og nú geti viðskiptavinir safnað Aukakrónum þegar þeir greiða fyrir tryggingarnar sínar hjá TM. „Þetta eru fyrstu skrefin í átt að samþættri banka- og tryggingaþjónustu og á næstunni munum við sækja enn frekar fram á tryggingamarkaði.“

Kemur ekki til greina að selja Landsbankann

Samandregið þá er vert að hafa ofangreint í huga þegar fulltrúar hagsmunahægrisins úr Samtökum atvinnulífsins, hugveitunni Viðskiptaráði, Sjálfstæðisflokknum eða fjölmiðlunum þeirra nota smávægilegar breytingar á verðbólgu yfir tveggja mánaða tímabil, sem eru tilkomnar vegna einskiptisliða, til að lýsa yfir efnahagslegu neyðarástandi og fara fram á að brugðist verði við með því að selja verðmætar eignir á undirverði til að mæta því. Þar er ekki verið að hafa hag almennings að leiðarljósi, heldur lítinn hóp tengda fjármagnseigendur sem vilja komast í enn meiri álnir og áhrif.

Staðreyndir máls eru hins vegar þær að Seðlabankinn kynnti í vikunni nýja spá sem segir að hagvöxtur verði meiri í ár en áður var reiknað með, að verðbólga muni hjaðna vel á þessu ári og að kjarasamningar séu þar af leiðandi í engri hættu. Enn og aftur er staðfest að það sem ríkið getur helst gert til að ná stuðla að stöðugleika er að gera ríkisfjármál sjálfbær og skila hallalausum fjárlögum á næsta ári. Góð staða Landsbankans, og þær arðgreiðslur sem hann greiðir í ríkissjóð, mun sannarlega hjálpa til að ná því ófrávíkjanlega markmiði.

Það sést á því að arðgreiðslan sem Landsbankinn hefur þegar greint frá að hann muni greiða til eiganda síns er mörgum milljörðum krónum hærri en reiknað var með í fjárlögum. Og sú sérstaka á eftir að bætast við. Því er gott að fyrir liggi skýr yfirlýsing forsætisráðherra um að það komi ekki til greina að selja Landsbankann.

Því er afar mikilvægt að sjá í gegnum tilraunir einstaklingshyggjufólks í stjórnmálum, hagsmunagæslu, hugveiturekstri og fjölmiðlum til að nýta sér aðstæður í að mála upp svartar myndir sem eru ekki í neinum takti við veruleikann, og hafa þann tilgang að færa mikil gæði úr höndum allra í hendur fárra.