Umræðan um Ísland, krónuna og Evrópusambandið sem fór fram í Silfrinu á mánudag var afar lýsandi fyrir þá gjá í samræðu um gjaldmiðlamál sem við er að eiga almennt hérlendis. Þar tókust á tveir skólar um hvað sé rétt samfélagsgerð fyrir Ísland: sú sem horfir aftur til gamla íslenska kerfisins sem er fullt af stuttum boðleiðum, kunningjaskap og skammtímahugsun eða sú sem horfir fram til kerfis sem þarf að innleiða til að geta skapað umgjörð fyrir ný fyrirtæki, ný störf og nýjar kynslóðir.

Fulltrúi þeirra sem horfa fram á við var Sveinn Sölvason, forstjóri Emblu Medical (móðurfélags Össurar). Sveinn hefur mikla reynslu af því að reka alþjóðlegt hugvitsfyrirtæki sem varð til úr íslenskum sprota en er nú í erlendu eignarhaldi að mestu. Í þættinum sagði hann að stærsti einstaki veikleikinn sem við ættum við að eiga hér á sé íslenska krónan og kerfið í kringum hana. „Við höfum markvisst alltaf unnið að því að takmarka áhrif hennar á okkar rekstur og áferð fyrirtækisins með erlendri fjármögnun, uppgjöri í erlendri mynt og ýmsar varnir gegn flökti á litlum gjaldmiðli.“

Sveinn bætti við að fyrirtækið sem hann stýrir hafi líka fundið að krónan hafi ekki haft jákvæð áhrif á áhuga erlendra fjárfesta. „Þetta er mjög stórt mál. Kostnaðurinn í kringum þetta kerfi er mikill. Sumt er hægt að mæla, annað ekki því það eru líka tækifærin sem aldrei urðu sem kosta okkur mikið.“

Í orðum Sveins felst mjög góð kjörnun á þeim ókostum sem fylgja krónunni. Hún er ekki bara seðill og klink. Hún er ekki bara tákn eða þjóðernislegur minjagripur. Hún er vaxtaumhverfi og gengisáhætta. Miður falleg saga af feikilega hárri verðbólgu. Hraðahindrun á aukna erlenda fjárfestingu. Aukaálag á heimili og fyrirtæki. Kerfi sem íslenskt samfélag er orðið svo vant að margir eru hættir að sjá hvað það kostar okkur í raun og farnir að samþykkja áhrif sem fólk og fyrirtæki í samanburðarlöndum myndu aldrei sætta sig við.

Bjarni Benediktsson, fyrrverandi forsætis-, fjármála- og efnahags-, og utanríkisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins í 16 ár, var í settinu í sínu nýja hlutverki sem framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins.

Hann var nokkuð augljóslega á móti öllum viðræðum og hefur lýst þeirri skoðun opinberlega áður. Hann taldi könnun sem svarað var af 40 prósentum þeirra stjórnenda sem fengu hana senda, og spurði um aðild að sambandinu en ekki viðræður, sýna að hann hefði meðvind fyrir þeirri skoðun í atvinnulífinu. Það blasir þó við að viðræður eru allt annað en aðild og 40 prósent stjórnenda geta ekki talað fyrir alla hluthafa og starfsmenn alls atvinnulífsins í heilu landi.

Auk þess er ekki hægt að horfa fram hjá því að nokkrar útgerðarfjölskyldur eiga nú að minnsta kosti eignir í öðrum fyrirtækjum, meðal annars í óskyldum rekstri, upp á fimmta hundrað milljarða króna. Það má alveg draga þá ályktun að slíkt eignarhald í fyrirtækjum á nánast öllum öðrum mörkuðum á Íslandi hafi áhrif á afstöðu þeirra fyrirtækja.

Vegna þess að enginn geiri er meira á móti aðild að Evrópusambandinu en sjávarútvegur.

Guðmundur Kristjánsson, forstjóri og stærsti eigandi Brims, var líka til viðtals sem fulltrúi útvegsmanna í þættinum.

Guðmundur lýsti fortíðinni í einu innleggi sínu og gerði það vel. Baráttunni sem Ísland hefur þurft að ganga í gegnum til að ná þangað sem við erum í dag og það skein í gegn að honum þætti einfaldleikinn í íslenska kerfinu aðlaðandi.

Hann afgreiddi framtíðina hins vegar af minni festu. Ástæðan fyrir því að vera á móti viðræðunum um inngöngu væri varkárni og einhver vitneskja um hvað væri um að ræða. ESB væri mikið reglugerðarfargan og það væri erfitt að skilja það allt saman. „Stjórnendur í sjávarútvegi, kannski erum við ekkert svo rosalega góðir í ensku, en nú er komin gervigreindin til að hjálpa okkur að þýða þetta allt, en mér finnst þetta óttalega flókið þarna í Evrópu.“

Forstjórinn ræddi reyndar svo um að íslenskur sjávarútvegur væri sá stærsti í Evrópu og klykkti út með að „bara Brim veiðir meira en Þýskaland“. Hann benti líka á að öll stærstu sjávarútvegsfyrirtækin hérlendis geri upp í evru. En samt stakk hann frekar upp á því að taka upp dönsku krónuna, sem er reyndar beintengd evru með afar litlum vikmörkum, í stað þess að ganga inn í sambandið og taka upp evru. „Það er tiltölulega einfalt og hægt að gera það á morgun.“

Það var viðeigandi eftir þessar mismunandi lýsingar á því hvers konar umhverfi væri æskilegast fyrir Ísland að gestur síðari hluta þáttarins hafi verið Guðni Th. Jóhannesson, fyrrverandi forseti lýðveldisins og sagnfræðingur.

Guðni minnti á að sjálfstæði og fullveldi eru ekki fyrirbæri sem eru meitluð í stein. Ef fullveldi væri til dæmis skilgreint út frá forskrift Nei-hreyfinganna í yfirstandandi baráttu vegna komandi þjóðaratkvæðagreiðslu, þannig að í því fælist að við tækjum allar okkar ákvarðanir ein og óstudd, þá þyrfti að endurskoða NATO, EFTA, Schengen og EES-samninginn auk alls annars alþjóðasamstarfs sem við erum þátttakendur í og hefur gefið Íslandi ráðrúm til að styrkjast og vaxa á þann hátt sem við höfum gert.

Guðni fjallaði líka um íslensku krónuna, sem hann kallaði ákveðið vandræðabarn. „Það er frábært að eiga hana en það er ferlegt að skulda hana.“ Þar var hann að tala út frá þeirri staðreynd að íslensk heimili og fyrirtæki greiða mun hærri vexti af krónulánum en öll samanburðarlönd á meðan að bankar og innstæðueigendur sem leigja krónurnar sínar út geta tryggt sér mikla verðtryggða ávöxtun án áhættu. Sú ávöxtun er líka meiri og annars eðlis en hún er víðast hvar annars staðar.

Forsetinn fyrrverandi spurði svo: „Hversu mörg heimili eru á Íslandi þar sem fólk hefur setið við eldhúsborðið fram á nótt og hugsað, er það verðtryggt lán sem við eigum að fá núna? Er það óverðtryggt? Eigum við að svissa yfir? Eigum við að hafa það jafnt?“

Þar var hann að lýsa þeirri séríslensku stöðu að þurfa að reka heimilið sem vogunarsjóð þar sem „sjóðstjórinn“ er stanslaust á tánum til að bregðast við og velja hagkvæmustu leiðirnar sem henta heimilisgerðinni og það lánaform sem er hagkvæmast hverju sinni.

Á sama tíma eru stór og öflug fyrirtæki – jafnt þau sem vilja engu breyta eins og útgerðir og þau sem vilja nýjan ramma utan um efnahagslífið eins og hugvitsfyrirtækin – með sína efnahagsreikninga í evrum til að forðast krónuálagið.

„Það eina sem er víst í öllu þessu fjárhættuspili er þetta: Bankinn vinnur alltaf,“ sagði Guðni til að ramma þetta allt saman inn.

Umræðan í Silfrinu var góð. Hún var málefnaleg og allir í settinu – þar var líka Halla Gunnarsdóttir formaður VR sem lýsti ekki skýrri skoðun á aðildarviðræðunum – stóðu sig með mikilli prýði þótt skiptar skoðanir séu á afstöðu þeirra. Hinir sem létu sitt eftir liggja í Evrópuumræðunni lýstu sínum sjónarmiðum án æsings og yfirgangs og settu þau fram fyrir þjóðina til að vega og meta.

Þarna mættust fortíð og framtíð. Annars vegar fortíðin sem segir að við skulum halda í krónuna, halda okkur til hlés, treysta á sérstöðu og segja nei áður en við vitum hvað stendur til boða.

Hins vegar framtíðin sem segir við skulum vita hvað fæst, semja út frá styrk og horfa á hagsmuni Íslands eins og þeir eru í dag, ekki eins og þeir voru í gamla daga.

Þarna kristallaðist líka að þeir sem eiga eignir, hlutabréf, fasteignir, rótgróin fyrirtæki eða kvóta geta oft varist sveiflunum á krónunni og jafnvel hagnast á þeim. Fyrir þeim er krónan ágóði.

En þau sem skulda í krónum, borga húsnæðislán, velta rekstri, reyna að fjármagna nýsköpun eða kaupa sér íbúð, finna krónuna sem kostnað. Fyrir þeim birtist hún ekki sem fullveldistákn, heldur vaxtaklyfjar.

Við getum alveg haldið áfram að verja kerfi sem hefur reynst sumum vel, sérstaklega þeim sem geta lifað með háum vöxtum, mikilli verðbólgu, lokuðum mörkuðum og dýru fjármagni. En unga fólkið, heimilin, nýsköpunarfyrirtækin og útflutningsgreinarnar þurfa ekki það kerfi, heldur nýja umgjörð sem vinnur fyrir þau.

Þess vegna er spurningin 29. ágúst ekki hvort við ætlum að ganga inn í eitthvað í blindni. Hún er hvort við ætlum að leyfa okkur að sjá hvað er í boði. Hvort við ætlum að fá samning á borðið. Hvort við ætlum að ræða framtíðina út frá staðreyndum, ekki ótta.

Ég ætla að horfa fram á við og segja já.

Vonandi gerið þið það sem flest.