Enginn vafi er á að staða íslensks sjávarútvegs er feikilega sterk. Hagur geirans í heild hefur vænkast um á áttunda hundrað milljarða króna hið minnsta á síðustu 17 árum á sama tíma og mikil samþjöppun hefur átt sér stað innan hans. Færri eiga meira og fyrir liggur að auður fjögurra fjölskyldna og eins kaupfélags með rætur í sjávarútvegi var metinn á um 500 milljarða króna fyrir tveimur árum. Margt benti til að þar væri um verulegt vanmat að ræða og miðað við ganginn í geiranum síðan þá hefur bæst vel við þann auð.

Þessi auður er sannarlega ekki að fara að dragast mikið saman í fyrirsjáanlegri framtíð. Við skulum til að mynda skoða Síldarvinnsluna, verðmætasta skráða útgerðarfyrirtæki landsins. Hún keypti fyrir ekki svo löngu Vísi í Grindavík fyrir á fjórða tug milljarða króna sem voru greiddar aðallega fyrir kvóta. Rekstur Síldarvinnslunnar gekk svo vel í fyrra að fyrirtækið þurfti að gefa frá sér jákvæða afkomuviðvörun og í ár er enn meiri sláttur á því.

Hagnaður á fyrsta ársfjórðungi var fimm sinnum meiri en á sama tíma í fyrra, eða 5,1 milljarður króna. Frá því að lög um breytt veiðigjöld, sem áttu samkvæmt áróðri Sjálfstæðisflokks, SFS og Morgunblaðs að setja sjávarútveg á heljarþröm, voru samþykkt á Alþingi um miðjan júlí í fyrra hefur markaðsvirði Síldarvinnslunnar aukist um 82,5 milljarða króna, eða 64,5 prósent. Það þýðir að hlutur tveggja stærstu eigendanna, Samherja og Kjálkaness (í eigu sömu fjölskyldu og á útgerðina Gjögur), sem saman eiga rúmlega 46 prósenta hlut, hefur hækkað í verði um 38 milljarða króna í virði á rúmlega tíu mánuðum.

En aftur að heildarmyndinni. Þennan auð hafa stærstu aðilarnir í sjávarútvegi notað til að kaupa upp margt annað í íslensku samfélagi. Um það er auðvitað enginn vafi.

Þar er bæði um að ræða fyrirtæki í óskyldum rekstri en líka minni útgerðir sem héldu á kvóta. Því hafa yfirráð yfir fákeppnismörkuðum á Íslandi sem heimili landsins hafa ekkert val um að versla við og nýting á þjóðareigninni í hafinu færst á sífellt færri hendur.

Mikil andstaða hefur hins vegar verið við það hjá geiranum og stjórnmálamönnum sem taka sér frekar stöðu með honum en almenningi við að teikna upp fulla mynd af þessu fáveldi.

Fyrri skýrslubeiðni þingmanns, sem lögð var fram 2020, var til að mynda svarað með þeim hætti að það væri lagalegur ómöguleiki að leyfa eigendum auðlinda að vita hversu mikið þeir sem fá að nýta þær hafa eignast.

Það reyndist síðan þvættingur. Lagalegi ömöguleikinn var einungis til í framsetningu þáverandi sjávarútvegsráðherra sem nú gegnir stjórnarformennsku í félagi á vegum stórútgerðar.

Þess vegna báðu Dagur B. Eggertsson, þingmaður Samfylkingarinnar, og tólf aðrir stjórnarþingmenn um það í fyrrahaust að eignarhald 20 stærstu sjávarútvegsfyrirtækja landsins í óskyldum rekstri yrði kortlagt.

Nú liggur skýrslan, sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands vann, fyrir. Samkvæmt henni eiga þessar 20 útgerðir og eigendur þeirra samtals eignir í öðrum fyrirtækjum sem metnar eru á 406 milljarða króna. Ef leiðrétt er fyrir snúningi vegna tilfærslu á eignarhaldi á risavöxnu sjávarútvegsfyrirtæki (Samherja-samstæðunni) frá foreldrum til barna í gegnum fyrirframgreiddan arf og seljendalán þá fer sú tala upp í 441 milljarð króna.

Í skýrslunni kemur líka fram að þessar 20 útgerðir hafi eignast 60 prósent af þessum eignum á áratug. Eignir hafa þjappast saman inni í þessum samstæðum eða eigendum þeirra og sérstaklega þeim sem eiga mest. Þannig áttu þrír stærstu eigendahóparnir meira en helming af öðrum eignum útgerða.

Þar fyrir utan eru útgerðirnar í samantektinni alls ekki 20 í raun. Sumar þeirra eru að fullu í eigu annarra. Þá teiknast upp sú mynd að fjórar til fimm blokkir tengdra aðila halda á miklum meirihluta af kvóta á Íslandi og eru flestar orðnar afar fyrirferðarmiklar í öðrum geirum en sjávarútvegi.

Þessi staða endurspeglast líka í opinberum tölum um auð landsmanna. Í byrjun árs 2025 átti til að mynda ríkasta 0,1 prósent landsmanna um 391 milljarð króna í hreinni eign og hafði þá tvöfaldað þann auð í tíð stjórnartíð síðustu ríkisstjórnar. Stór hluti eigna þessa hóps er verulega vanmetinn og því er heildarumfang auðæva hans án vafa miklu meira. Þar skipta verðbréf og kvóti mestu.

Þið sjáið alveg hvert þessar tölur leiða okkur. Færri eiga sífellt meira og meira og meira af öllu hér á Íslandi.

Skýrsla Hagfræðistofnunar málar þó einungis upp afmarkaðan hluta af myndinni. Fyrir liggur að hún tekur ekki tillit til nema hluta af þeim eignum í óskyldum rekstri sem stóreignafjölskyldur í útgerð hafa eignast á undanförnum árum.

Stikkprufur sýna það.

Þannig vantar til að mynda inn í hana eignarhald Samherjafjölskyldunnar í Eimskip, sem hefur verið bókfært á tugi milljarða króna á síðustu árum, og eignarhald Ísfélagsfjölskyldunnar á eigin fjárfestingafélagi sem var sagt eiga 55 milljarða króna eignir fyrir einu og hálfu ári. Á meðal eigna þess fjárfestingarfélags, Kristins ehf., eru sum stærri fyrirtæki landsins í matvælaframleiðslu og heildsölu, auk fasteignafélaga og fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu. Eðlilegt er að áætla að það vanti því eignir upp á hið minnsta tugi, en líklega hundruð, milljarða króna til að úttektin gæti talist tæmandi.

Hluti af ástæðunni fyrir því að þetta vantar inn virðist vera yfirsjón. En hluti er líka vegna þess, líkt og RÚV benti á í sinni umfjöllun um skýrsluna, að Hagfræðistofnun styðst við umdeilda túlkun laga um stjórn fiskveiða sem miðar við að ein útgerð eða sami aðili verði að eiga helming í annarri til þess að hægt sé að tala um þær sem tengda aðila. „Þetta er óháð því hvort yfirráð yfir stjórnum beggja séu ein og hin sama – skilgreining sem gerir jafnvel ráð fyrir að einstaklingar í sömu fjölskyldu, systkini jafnvel, séu ótengdir.“

Af þessu er ljóst að skýrslan er einungis fyrsta skrefið í átt að því að mála upp skýra mynd af því hvað auðsöfnun nokkurra fjölskyldna í útgerð, sem orðið hafa ríkari á hátt sem við höfum ekki áður kynnst í Íslandssögunni, hefur leitt af sér. Það þarf að greina allar eignir þessa hóps með tæmandi hætti og eftir geirum til að sjá hversu stóran hluta af Íslandi útgerðarfjölskyldurnar hafa eignast á síðustu árum.

Það er líka nauðsynlegt að halda áfram að skoða hversu mikið af þessum auð féll til eftir að Sjálfstæðisflokkur og Framsókn, undir forsæti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, tóku við valdataumunum 2013 og létu það verða sitt fyrsta verk að hríðlækka veiðigjöld til að auka verulega á ofsagróðann.

Svo þarf að greina raunáhrif þessara blokka á atvinnulíf þar sem íslenskir lífeyrissjóðir eru skikkaðir með höftum til að fjárfesta mikið án þess að hafa nein raunveruleg áhrif á það hvernig fyrirtækin sem þeir eiga, og selja skjólstæðingum sjóðanna vörur og þjónustu á hverjum degi, haga sér.

Áður en ég útskýri þessa stöðu er rétt að fara yfir það landslag sem íslenskir lífeyrissjóðir starfa í.

Algjörlega án þess að það bæri ábyrgð á því sjálft var lífeyrissjóðakerfinu beitt á síðustu tæpu tuttugu árum til að tryggja ítök einkaaðila í þjóðhagslega mikilvægum fyrirtækjum sem þeir eiga ekki nema að hluta. Sjóðirnir voru látnir endurfjármagna íslenskt viðskiptalíf eftir bankahrunið og borga fyrir endurreisn hlutabréfamarkaðar. Ströng fjármagnshöft gerðu það að verkum að þeir gátu ekki annað. Það var fátt annað sem þeir gátu keypt fyrir sívaxandi sjóði sína, peninga launafólks.

Þeir eiga í dag um 1.125 milljarða króna í hlutabréfum og hlutdeildarskirteinum í fyrirtækjum til viðbótar við að eiga mörg þúsund milljarða króna í skuldabréfum sem að hluta til eru útgefin af sömu fyrirtækjum. Miðað við þetta eiga lífeyrissjóðirnir um helming allra skráðra hlutabréfa á Íslandi og slatta af skuldum sömu fyrirtækja.

Þegar þeim var loks hleypt úr höftum voru lífeyrissjóðirnir fljótir að reka sig langleiðina upp í lögbundið þak á slíkum fjárfestingum. Það er nefnilega þak á því hversu mikið lífeyrissjóðirnir okkar mega skipta af krónum yfir í aðra gjaldmiðla til að kaupa verðbréf úti í heimi. Lengi vel var það þak helmingur eigna sjóðanna.

Stjórnendur lífeyrissjóða hafa árum saman kallað eftir því að þak verði afnumið en það stendur ekki til. Að hluta til vegna þess að hröð útför þeirra úr krónuhagkerfinu myndi óhjákvæmilega veikja örgjaldmiðilinn, krónuna, gríðarlega. Og að hluta til vegna þess að innlendir fjármagnsmarkaðir, sem haldið er uppi af íslenskum lífeyrissjóðum, myndu veikjast alveg svakalega. Íslensku lífeyrissjóðirnir eru einfaldlega lykilfjármögnunarkerfi íslenska hagkerfisins.

Fyrir nokkrum árum var kynnt til leiks breyting á lögum sem fól í sér að þakið fyrir erlendar fjárfestingar lífeyrissjóðanna hækkar í 65 prósent á 15 árum, frá 2024. Það gulltryggir að óbreyttu áframhaldandi ítök einkafjárfestanna, til dæmis þeirra fjölskyldna sem eiga stærstan hlut í stærstu útgerðarfyrirtækjunum, í bakpoka lífeyrissjóðanna yfir íslensku atvinnulífi út þann tíma. Sjóðirnir þurfa áfram að eiga stóran hlut í skráðum félögum hérlendis, en ráða litlu eða engu um hvernig þau eru rekin, hvernig laun stjórnendur þeirra greiða sér, hvernig bónuskerfi eru sett upp eða hver arðsemiskrafan er.

Á þetta hefur reynt aftur og aftur á síðustu árum, með litlum sem engum árangri hjá þeim lífeyrissjóðum sem leggja áherslu á samfélagslega ábyrgð við fjárfestingar sínar.

Upptaka evru með inngöngu í Evrópusambandið myndi leysa þennan vanda lífeyrissjóðanna samstundis. Hann yrði einfaldlega ekki lengur til staðar. Þeir gætu fjárfest þar sem þeir vildu án þess að skapa kerfislega gengisáhættu.

Þetta vita einkafjárfestar á íslenskum markaði og það litar mótstöðu þeirra gegn því að fara í aðildarviðræður. Þá gætu þessar kjöraðstæður, að eiga lítinn hlut í stóru fyrirtæki en stýra því meira og minna eins og þeim hentar vegna þess að lífeyrissjóðirnir sem eiga uppistöðuna í því eru „laissez faire“ gagnvart stýringu á skráðum eignum sínum, horfið eins og dögg fyrir sólu.

Útgerðarfyrirtækin vita líka hversu mikilvægt það er viðskiptalega að hafa aðgang að lánsfé í evrum, þeim vöxtum sem þar bjóðast og að geta gert upp í þeirri mynt enda gera þau það flest. Nýjustu tölur sem Heimildin tók saman sýna að alls 257 íslensk fyrirtæki geri upp í erlendum gjaldmiðlum og að þeim hafi fjölgað um 75 prósent á tíu árum. Flest þeirra gera upp í evru.

Ef horft er á 20 stærstu útgerðirnar og dótturfélög á þeim lista talin með samstæðu móðurfélaga kemur í ljós að ellefu gera upp í evrum.

Staðan er því þannig að á sama tíma og íslensk heimili standa frammi fyrir því að verðlag hér er næstum tvöfalt hærra en að meðaltali í Evrópu, og raunar það hæsta í heimi, þá hafa nokkrar fjölskyldur keypt sig inn í flesta geira samfélagsins hér á landi. Uppistaðan af þeim kaupum hafa átt sér stað á síðastliðnum rúma áratug, í boði þeirra ríkisstjórna sem sátu að völdum á Íslandi frá 2013 til loka árs 2024.

Þessar fjölskyldur, blokkir eða hvað sem við viljum kalla þær, stýra verðlagi, arðsemiskröfum og fjölmiðlun. Þær hafa líka pólitísk áhrif á flokkana sem sitja í minnihluta á þingi, sérstaklega Sjálfstæðisflokkinn sem er nokkurs konar pólitískur armur stórútgerðarinnar.

Flestar þessara fjölskyldna hafa fyrir löngu sagt sín stærstu fyrirtæki úr íslensku krónunni en hagnast mikið á því að halda íslenskum heimilum og fyrirtækjum henni. Á sama tíma hamast stjórnmálaflokkarnir og fjölmiðlarnir sem ganga erinda þeirra á því að Ísland eigi alls ekki að fara í viðræður um hvað Evrópusambandsaðild felur í sér vegna þess að þeir vita að slík aðild myndi setja varanlegar sprungur í fáveldið sem er í öruggum skrefum að eignast Ísland.

Þetta er staðan. Skýrslan sem birt var fyrir helgi staðfestir þetta.

Hver og einn þarf að spyrja sig hvort það sé eitthvað sem viðkomandi sættir sig við til allrar framtíðar.