Maður lærir það fljótt við störf í stjórnmálum að þar skiptir innrömmun miklu máli. Pólitískir andstæðingar takast á um að setja fram sínar útgáfur af því sem sé rétt um menn og málefni, með breytilega miklum frjálsleika og stundum andstyggilegheitum.

Ég hef því tamið mér að reyna að undirbyggja það sem ég set fram með vísun í gögn og með því standa á einhverju öðru en magatilfinningu. Eða bara að ljúga, eins og sumir á þessu sviði og í ákveðnum fjölmiðlum gera þegar þeir vilja setja varalit á svínið eða koma höggi á fólk. Í hægrimiðlunum gildir sú regla að því oftar sem viðkomandi einstaklingur eða afl er nefnt á nafn, því hræddari er hægrið við þá. Ég þekki það vel.

Nú eru yfirstaðnar sveitarstjórnarkosningar og hefur ótrúlega margt verið sagt um þær mjög víða í skýrum innrömmunartilraunum. Hér að neðan ætla ég að reyna að fara yfir niðurstöður þeirra, setja þær í samhengi við söguna og slá á hlægilegustu möntrurnar sem verið er að reyna að selja okkur um þær.

Byrjum á því sem er nokkuð augljóst og þarf ekkert að breiða yfir. Hægri flokkum gekk betur en síðast á sumum stöðum í kosningunum og Sjálfstæðisflokkurinn vann nokkra sigra, sérstaklega í Reykjavík og Kópavogi. Árangurinn í Reykjavík í fylgistölum hjá þeim aldna valdaflokki er svipaður og 2010 og 2018 en töluvert undir því sem flokkurinn fékk 2006, síðast þegar hann komst í meirihluta (fékk þá 42,9 prósent).

Sjálfstæðisflokkurinn rak árangursríka kosningabaráttu, sérstaklega á þessum tveimur stöðum, og er tilefni til að óska honum til hamingju með að hafa komist í stöðu til að mynda næsta meirihluta í höfuðborginni í fyrsta sinn eftir kosningar í tvo áratugi. Síðustu ár hefur hann nefnilega ekki þótt stjórntækur.

Nú á flokkurinn tvo meginmöguleika í Reykjavík. Annars vegar að mynda meirihluta með Framsóknarflokki og Viðreisn, sem ætti að geta orðið nokkuð öfgalaus meirihluti sem gæti staðið vörð um samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins að meginstefnu. En hann gæti líka orðið eitthvað allt annað og myndi alltaf standa frammi fyrir því að Einar Þorsteinsson væri með Rómarkeisaravald um líf og dauða allra mála í eins manns meirihluta.

Hinn möguleikinn – sá líklegri – er að meirihluti verði myndaður með Miðflokknum, sem yrði alls ekki öfgalaus. Stefna þess flokks, hvort sem það er í samgöngumálum, mannréttindum, rekstri eða ummönnunarmálum, er þess eðlis að ég ætla að leyfa mér að fullyrða að hún sé á skjön við skoðun og vilja flestra borgarbúa sem kjósa ekki Miðflokkinn.

Þess utan er Miðflokkurinn nú fullur af sömu innanmeinunum úr Sjálfstæðisflokknum sem olli því að hann hefur ekki talist stjórntækur í síðustu kosningum í borginni þrátt fyrir að hafa verið stærsti flokkurinn í borginni 2018 og 2022. Það væri ákveðin tegund af karma að losa sig við óstjórntæknina úr borgarstjórnarflokknum einungis til þess að þurfa að mynda meirihluta með henni eftir kosningarnar.

Þessi staða er því ekki einföld fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Við skulum samt sem áður ekki efast um það í eina sekúndu að hann tekur alltaf valdið fram yfir allt annað og í krafti þess mun flokkurinn finna lausn.

Svo við klárum Reykjavík þá liggur fyrir, þrátt fyrir ævintýralegar bábiljur sem bornar voru á borð í kosningabaráttunni, að sá meirihluti sem tekur við mun líka taka við nokkuð góðu búi. Fjárhagsáætlun Reykjavíkur gerir enda ráð fyrir því að A-hlutinn, sá sem er rekinn að mestu fyrir skattfé, verði rekinn með 4,8 milljarða króna hagnaði í ár, 6,9 milljarða króna hagnaði á næsta ári og 7,8 milljarða króna hagnaði árið 2028. Svo verður það ekki sagt nógu oft að Reykjavík er eina sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu sem getur greitt þær skuldir og afborganir sem gjaldfalla á yfirstandandi ári án þess að taka lán eða selja eignir. Sú sjálfbærni í rekstri er nokkurs konar ofurkraftur.

Þá er fjöldinn allur af leikskólaplássum sem hafa ekki verið í notkun vegna viðgerða á leiðinni aftur inn samhliða því að árgangar verða minni og Reykjavíkurleiðin hefur þegar gert það að verkum að leikskólar borgarinnar eru orðnir að meira aðlaðandi vinnustöðum, minnkað bilið milli vinnutíma starfsfólks og vistunartíma barna, bætt mönnunarstöðu og mætt foreldrum á jafnræðisgrunni út frá efnahagslegri stöðu þeirra.

Áhyggjuefnin sem þarf að hafa í huga eru þau að Reykjavíkurborg á verðmætar eignir sem sumar hverjar eru gríðarlega mikilvægir innviðir fyrir borgarbúa og þjóðina. Það er stefna Sjálfstæðisflokksins að selja hluta þeirra eigna og Miðflokkurinn mun sennilega seint standa í vegi fyrir því.

Jafnaðarfólk mun berjast hart gegn slíkum ráðstöfunum, bæði úr minnihluta í Reykjavík og á öðrum vettvöngum.

Á landsvísu liggur fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn hefur alltaf verið langstærsti flokkur landsins á sveitarstjórnarstiginu. Hann býr að því að vera stofnun í íslenskum stjórnmálum með öflugt grasrótarstarf út um allt land sem á sér langa sögu og er með þræði inn í félagastarf á flestum sviðum samfélagsins. Flokkurinn hefur einfaldlega, svona meira og minna, alltaf ráðið Íslandi frá lýðveldisstofnun og kerfin eru hönnuð til að hygla honum.

Þetta skilar sér iðulega í sveitarstjórnarkosningum þar sem hann hefur líka boðið fram mun fleiri „hrein“ framboð en aðrir flokkar og er oftar en ekki í meirihluta víðs vegar um landið.

Sjálfstæðisflokkurinn bætti við sig 14 fulltrúum á landsvísu og fékk allt í allt 127. Samkvæmt Hagstofutölum um kjörna fulltrúa flokka var hann með 113 fyrir og bætir því við sig 14. Vert er að taka fram að árangurinn 2022 var sá versti hjá Sjálfstæðisflokknum í fjölda fulltrúa á sveitarstjórnarstiginu að minnsta kosti síðan 1974, en tölur Hagstofunnar ná ekki lengra aftur. Á því tímabili hefur fjöldinn verið frá því að vera 113 í að vera 149. Staðan í dag er því rétt fyrir neðan miðgildi þess bils.

Vert er að horfa til þess að í kosningunum fyrir fjórum árum varð sannkölluð Framsóknarsveifla þegar sá flokkur bætti við sig heilum 23 fulltrúum á landinu öllu. Nú gengur sú bylgja að langmestu leyti til baka og Framsókn tapar 15 fulltrúum. Það þýðir að saman tapa þessir tveir helstu valdaflokkar íslenskrar stjórnmálasögu einum fulltrúa á landsvísu.

Gengi Samfylkingarinnar í Reykjavík var ekki alls staðar í fullum takti við það sem vonast var eftir, vegna þess að framboðið ætlaði sér meira. En það verður líka að horfa til þess að Samfylkingin hefur stýrt Reykjavík í einhverri mynd meira og minna frá árinu 1994, verið samfleytt að leiða meirihluta í 16 ár í eigin nafni og það virtist vera komin þreyta hjá borgarbúum gagnvart borgarstjórn í heild, sem birtist skýrast í trausttölum þar sem hún mælist óvinsælasta stofnun Íslands. Í könnun sem Gallup birti í febrúar mældist það einungis 13 prósent. Það gerðist á sama tíma og traust til Alþingis jókst og mælist nú næstum þrisvar sinnum meira en gagnvart stjórn borgarinnar.

Hluti af því að traustið er svona lítið er sú innrömmun á verkum borgarstjórnar sem hefur, því miður, að mestu verið eftirlátin pólitískum andstæðingum og fjölmiðlum á þeirra vegum, aðallega Morgunblaðinu og Viðskiptablaðinu. Þið þekkið öll þessa möntru um að allt sé ömurlegt í Reykjavík, á sama tíma og raunveruleikinn er sá að borgin hefur aldrei verið betri. Hægt er að lesa aðeins um þetta hér að neðan.

Þrátt fyrir allt ofangreint þá tapaði Samfylkingin „bara“ tveimur prósentustigum og hélt sínum borgarfulltrúafjölda. Hún var með fimm og er með fimm. Það er varnarsigur og nokkuð augljóst í stóra samhenginu að flokkurinn má alveg við una. Sérstaklega þegar horft er til þess að formaður Framsóknarflokksins kallaði árangur hans í höfuðborginni varnarsigur, en hann tapaði þremur fulltrúum þar, tæplega tólf prósentustigum af fylgi, og borgarstjórnarflokkur Framsóknar telur nú einungis Einar Þorsteinsson. Enginn flokkur í höfuðborginni tapaði meira fylgi en Framsókn. Og enginn flokkur tapaði fleiri fulltrúum á landsvísu.

Morgunblaðið, sem er fjármagnað og stýrt af mörgu af ríkasta fólki landsins, og hlaðvarpssólkerfið í kringum það hafa reynt að mála upp þá mynd að sveitarstjórnarkosningarnar séu einhvers konar stóráfall fyrir ríkisstjórnina sem nú situr að völdum.

Það er áhugaverð tilraun sem á litla innistæðu, hvort sem horft er til Reykjavíkur eða landsins alls. Í höfuðborginni fengu þeir flokkar sem mynda ríkisstjórnina meira fylgi í kosningunum um síðustu helgi en þeir fengu árið 2022, eða á fimmta þúsund fleiri atkvæði samanlagt. Á landsvísu bættu ríkisstjórnarflokkarnir við sig 15 fulltrúum samanlagt á meðan stjórnarandstöðuflokkarnir bættu við sig samanlagt 16.

Þetta er allur munurinn.

Dveljum aðeins lengur við stöðuna á landinu öllu. Samfylkingin bauð fram nýja oddvita í 18 af þeim 19 sveitarfélögum sem hún bauð fram í og fjölgaði S-framboðum milli kosninga um sjö. Það var liður í því að byggja upp flokk sem á eyðimerkurárunum 2013–2024 varð að mörgu leyti smáflokkur utan Reykjavíkur en varð stærsti flokkur Íslands í síðustu þingkosningum.

Markmið Samfylkingarinnar er að byggja sig upp sem afl á landsvísu. Stjórnmálaflokk sem er með virka grasrót út um allt land. Þessar kosningar, þau kynslóðaskipti sem urðu og sú fjölgun á S-framboðum sem ráðist var í, var liður í þeirri vegferð. Það skilaði því líka að Samfylkingin bætti við sig 12 sveitarstjórnarfulltrúum og fékk næst flest atkvæði allra flokka í kosningunum um síðustu helgi, þótt Framsóknarflokkurinn hafi fengið fleiri fulltrúa fyrir minna fylgi.

Þar sem Samfylkingin hefur stýrt lengi hélt hún meira og minna velli. Þar sem hún hefur oft varla náð í gegn, til dæmis í Kraganum, bætir hún víða mjög mikið við sig og er nú næststærsti flokkurinn í Kópavogi og Garðabæ. Stórir sigrar voru unnir í Norðurþingi, Skagafirði, Fjarðabyggð og Suðurnesjabæ, svo eitthvað sé tiltekið.

Ein stærsta fréttin úr kosningunum um liðna helgi er sú að Píratar, sem duttu út af þingi í síðustu kosningum, þurrkuðust líka út á sveitarstjórnarstiginu og eiga nú engan kjörinn fulltrúa. Það er risamál, enda voru Píratar með þrjá borgarfulltrúa og hafa setið í meirihlutum í Reykjavík á undanförnum árum. Nú eru, eðlilega, verulegar efasemdir um hvort Píratar lifi þetta einfaldlega af.

Margir sem vinna í stjórnmálum hafa haft þessa tilfinningu um nokkurt skeið, að það væri að fjara undan tilvistargrunni Pírata. Lykilfólk sem var í forgrunni þegar flokkurinn flaug sem hæst (hann mældist með 43 prósent fylgi í einni könnun fyrir áratug, rétt eftir opinberun Panamaskjalanna) hefur valið að starfa frekar með öðrum flokkum eða yfirgefið sviðið.

Þau sem hafa tekið við hafa ekki náð að lyfta Pírötum nægilega mikið eða skapa stemmningu í kringum flokkinn, líkt og sást í prófkjöri þeirra fyrr á þessu ári sem um 250 manns tóku þátt í. Það eru litlu fleiri en íbúarnir í húsfélaginu mínu, sem Óli nágranni stýrir með styrkri hendi.

Þessi staða þýðir að flokkurinn fær ekki lengur neinar greiðslur úr opinberum sjóðum og sú umræða sem þegar er sprottin upp um hvort þetta þýði endalok Píratahreyfingarinnar á Íslandi sem stjórnmálaflokks er bæði viðbúin og eðlileg.

Allt að öllu þá eru sveitarstjórnarkosningar þannig að það er ekki hægt að alhæfa um að þær þýði eitt umfram allt annað. Það er hins vegar hægt að sjá alls kyns vísbendingar úr niðurstöðunni sem eiga sér stoð í gögnum og sögulegu samhengi.

Við virðumst til að mynda vera að færast aftur í átt að flokkakerfinu sem hefur meira og minna verið ráðandi á lýðveldistímanum og fljótandi framboð eru að hverfa af sjónarsviðinu. Fleiri flokkar eru að sá fræjum hringinn í kringum landið og fjölga fulltrúum sínum á kostnað slíkra og Framsóknarflokkurinn, sem er eini flokkurinn á þingi sem tók fullan þátt í þessum sveitarstjórnarkosningum út um allt land sem kom út úr þeim veikari en hann fór inn í þær.

Fyrst og síðast sýna þessar kosningar að við erum að starfa í kerfi sem er hannað af, og fyrir, Sjálfstæðisflokknum. Það er erfitt að brjóta það upp og það á að vera þannig. En jafnaðarfólk, og aðrir frjálslyndir flokkar, hafa sýnt að þeir eru að sækja á.

Og það er miklu meiri orka sem fylgir því að vera í sóknarliði sem er að reyna að skora mörk með öllum tiltækum ráðum en að vera í liði sem leggur sífellt rútunni til að halda stöðunni óbreyttri.