Það er ágúst 2023. Nýlega kom út skýrsla um gjaldtöku og arðsemi viðskiptabankanna á Íslandi sem unnin var fyrir þáverandi menningar- og viðskiptaráðherra. Í starfshópnum sem vann hana sátu margir sérfræðingar víða að, meðal annars fulltrúi hagsmunasamtaka banka.

Niðurstaða skýrslunnar var skýr: Bankaskattur hafði verið lækkaður árið 2020 og bankarnir höfðu sparað verulega í rekstrarkostnaði með því að loka útibúum, fækka starfsfólki og færa þjónustu inn í app eða heimabanka. Sá ávinningur, tugir milljarða króna síðustu ár, sem varð af þessum aðgerðum skilaði sér ekki að neinu leyti til viðskiptavina heldur var honum stungið í vasa hluthafa. Vaxtamunur – munurinn á því sem bankar borga fyrir að fá peningana okkar lánaða og þeim vöxtum sem þeir rukka okkur fyrir að lána þá til baka – lækkaði einfaldlega ekkert.

Ráðherrann sem lét vinna skýrsluna er Lilja D. Alfreðsdóttir. Hún er í dag formaður Framsóknarflokksins en er utan þings eftir að hafa ekki komist inn í síðustu kosningum þegar flokkur hennar beið afhroð.

Lilja fór í viðtal við RÚV vegna útgáfu skýrslunnar á sínum tíma. Þar sagði hún það vonbrigði að sjá að lækkun bankaskatts hefði ekki skilað sér til heimila og fyrirtækja í landinu. Lilja skoraði svo á stjórnendur íslensku bankanna að draga úr vaxtamun í kjölfar skýrslunnar og sagði: „Bankarnir þurfa auðvitað að taka þessa skýrslu til sín. Það sem við sýnum hér með sannfærandi hætti er að það hefur átt sér stað mikil hagræðing – kostnaður hefur verið að lækka og arðsemin að aukast, en við erum samt að sjá sama vaxtamun og var fyrir þessar breytingar.“

Lilja sagði að hún myndi fylgja skýrslunni eftir og aðspurð hvort ástæða væri til að hækka bankaskattinn að nýju sagði hún það vera „alveg ljóst að ef við sjáum ekki breytingar þá þurfa stjórnvöld að bregðast við.“

Stjórnin sem Lilja var hluti af brást þó ekki við þessu frekar en öðru og hrökklaðist síðan frá völdum seint á árinu 2024 sem ein óvinsælasta ríkisstjórn lýðveldistímans. Gúmmítékkastjórnin sem lofaði mörgu, fjármagnaði ekkert, skilaði litlu og rak þjóðarskútuna á 866 milljarða króna yfirdrætti á meðan.

Það þarf ekki að vera með doktorspróf í stærðfræði til að sjá að engar breytingar hafa orðið á starfsemi bankanna. Meðalvaxtamunur íslenskra banka af heildareignum var 2,7 prósent árið 2022, hjá öðrum norrænum bönkum af svipaðri stærð var hann 1,6 prósent en hjá stórum norrænum bönkum 0,9 prósent.

Í fyrra var vaxtamunur íslensku bankanna þrjú prósent og á fyrstu sex mánuðum yfirstandandi árs næstum 3,6 prósent að meðaltali. Þeir hafa því aukið vaxtamuninn verulega í stað þess að draga úr honum.

Allir íslensku bankarnir högnuðust samtals um 98,1 milljarð króna á síðasta ári. Á fyrstu sex mánuðum ársins 2026 högnuðust þeir um 54,3 milljarða króna og því er hagnaðurinn að aukast myndarlega samhliða aukinni verðbólgu.

Íslensku bankarnir setja sér allir arðsemismarkmið. Það þýðir á mannamáli að þeir áætla hversu mikið þeir geta grætt á ári. Sú áætlun er sett fram sem hlutfall af eigin fé. Arion banki átti til að mynda 210 milljarða króna í eigið fé í lok júní síðastliðins. Markmið bankans er að það aukist um 13 prósent á ári. Ef þau áform ganga eftir á eigið féð að aukast um rúmlega 27 milljarða króna á einu ári.

Sá ávinningur nýtist svo í að greiða hluthöfum bankans arð eða í að lækka hlutafé hans með uppkaupum á bréfum þeirra.

Nú er mikilvægt að staldra við og minna á að íslensku bankarnir fóru allir á hausinn fyrir tæpum 18 árum og voru endurreistir með handafli íslenskra skattgreiðenda í kjölfarið. Settar voru mun strangari reglur um starfsemi þeirra, sérstaklega hvað varðar eigið fé sem þeir þurfa að halda á öllum stundum til að geta tekist á við áföll, vegna þessarar sögu.

Svo skiptir ekki minna máli að tiltaka að þessir bankar starfa fyrst og síðast hér innanlands á örmarkaði. Viðskiptavinir þeirra eru íslensk heimili og fyrirtæki. Eftirspurnin erlendis eftir þeirra þjónustu er takmörkuð. Og þeir gera allir upp í íslenskum krónum.

Samt hafa þeir bankar sem losað var um eignarhaldið á, fyrst Arion banki og síðast Íslandsbanki, verið að auka arðsemiskröfur sínar. Nú ganga þeir báðir út frá því að þeir geti grætt 13 prósent af eigin fé á ári. Landsbankinn, í eigu íslenska ríkisins, er mun hófsamari og miðar við 10 prósent.

Allir þrír stóru bankarnir – Landsbankinn, Íslandsbanki og Arion banki – eru hins vegar að hagnast mun meira en þeir stefndu að. Á fyrstu sex mánuðum yfirstandandi árs var arðsemi Arion banka 14,6 prósent á meðan að bæði Landsbankinn og Íslandsbanki voru með arðsemi upp á 13,4 prósent.

Uppistaðan í rekstrarhagnaði þeirra voru hreinar vaxtatekjur af því að lána íslenskum heimilum og fyrirtækjum peninga.

Til að taka af allan vafa, og segja það upphátt, þá er vaxtamunurinn hjá íslensku bönkunum mjög hár í öllum alþjóðlegum samanburði. Á sama tíma og vaxtamunur þeirra norrænu banka sem notaðir voru í samanburði í skýrslunni hennar Lilju fyrir þremur árum hefur dregist saman síðustu misseri (var 1,15 prósent hjá stórum norrænum bankasamstæðum á fyrri hluta þessa árs og 1,82 prósent hjá minni norrænum samanburðarbönkum) þá heldur hann bara áfram að aukast á Íslandi, til að þjóna sífellt hærri arðsemiskröfu.

Samandregið þá er munurinn á íslensku bönkunum og samanburðarbönkunum á Norðurlöndunum að verða meiri og meiri. Þennan viðbótarmun greiða íslensk heimili og íslensk fyrirtæki.

Það ætti því ekki nokkur maður að velkjast í nokkrum einasta vafa um að íslenskir bankar, sem sögðust ætla að láta viðskiptavini sína njóta lækkunar á bankaskatti fyrir nokkrum árum síðan en gerðu það ekki, geta vel lagst á árarnar með okkur öllum hinum og borgað sex milljarða króna í viðbót á ári til að ríkissjóður nái loks jafnvægi. Slíkt eykur tiltrú á ríkisfjármálin og verður akkeri til þess að draga úr verðbólgu og lækka vexti öllum til heilla.

Við erum að tala um upphæð sem nær ekki einu sinni þeim viðbótarhagnaði sem aukin arðsemi umfram markmið skilar stóru bönkunum þremur á ári. Þeir hvorki þurfa né eiga að velta þessari hóflegu skattlagningu yfir á viðskiptavini sína. Og það þarf að fylgjast afar gaumgæfilega með því að þeir geri það ekki.

Fyrirrennari Lilju í formannsembætti Framsóknar, Sigurður Ingi Jóhannsson, orðaði þetta mjög vel í viðtali sem hann fór í fyrr á þessu ári eftir að hafa stigið til hliðar úr þeirri stöðu. Þar benti hann til að mynda á að ef það ætti að halda verðbólgu á bilinu 2,5 til 3,5 prósent yrði samfélagið að „vera aðeins hógværari, bæði í launakröfum og arðsemiskröfum.“

Það eru sannarlega skilaboð sem íslenskir bankar mættu taka til sín.

Annað skref sem verið er að stíga með fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi er að afnema afslátt baðlóna af virðisaukaskatti. Sá afsláttur felur í sér að aðgangur að baðlónum, sem er lúxusvara, ber 11 prósenta virðisaukaskatt á meðan flest annað á Íslandi ber 24 prósenta virðisaukaskatt.

Þetta er sanngjörn breyting. Lónunum hefur fjölgað hringinn í kringum landið og rekstur þeirra gengur mjög vel. Ekki er því talin ástæða til þess að ríkið greiði lengur með starfseminni með þessum hætti. Að samræma skattkerfið og gera innheimtu sanngjarnari var meðal þess sem ríkisstjórnin lofaði að gera á fyrsta degi.

Að fara í baðlón er dýrt nú þegar og það að færa miðana upp í efra þrepið breytir ekki miklu þar um. Það eru ekki baðlónin sjálf sem greiða virðisaukaskatt, heldur notendur baðlónanna.

Prýðileg umfjöllun um stöðu baðlóna var birt í síðasta tölublaði Heimildarinnar. Þar var meðal annars útlistað hversu umsvifamikið Bláa lónið er á þeim markaði með víðtæku eignarhaldi í öðrum lónum en því sem fyrirtækið er kennt við, hvernig mikill hagnaður margra lóna hefur gert þeim kleift að ráðast í gríðarlega fjárfestingar sem munu skila þeim mun arðbærari einingum á næstu árum, hvernig eigendur Sky Lagoon hafa fengið næstum fjóra milljarða króna í arð á þremur árum og fullt í viðbót í gegnum fasteignafélag sem heldur á eignum lónsins en rukkar systurfélagið um 621 milljón krónur í leigu á ári og hvernig minni lón, til dæmis Gamla laugin á Flúðum, voru með hagnað sem útleggst sem 38 prósent af tekjum í fyrra.

Það þarf lítið að hræðast að afnám skattaafsláttar til baðlóna muni draga úr fjárfestingu eða stækkunaráformum. Bláa lónið jók til að mynda hlut sinn í rekstrarfélögum annarra baðlóna á landsbyggðinni í sumar, eftir að greint var frá áformum stjórnvalda um að ráðast í þessa aðgerð. Þessi ferðaþjónusturisi er auk þess kominn í sameiningarviðræður við annan risa í íslenskum túrisma og ætlar sér á markað í nánustu framtíð með samanlagt fyrirtæki og veltu upp á á fjórða tug milljarða króna á ári.

Svo má minna á að bílaleigur, sem eru sennilega með hærra hlutfall af útlendingum í viðskiptavinahópi sínum en baðlón, rukka 24 prósenta virðisaukaskatt af útleigu bíla eða það sama og baðlónin munu eiga að gera.

Samt málar stjórnarandstaðan upp þessar skynsömu og réttlátu ráðstafanir sem einhvers konar skatt á heimilin í landinu. Þar sækir hún í sömu handbók og var í notkun þegar veiðigjöldin voru leiðrétt í fyrra og teflir fram sama hræðsluáróðri og þá. Ekkert af því raungerðist. Þvert á móti hefur íslenskum sjávarútvegi aldrei gengið betur en eftir að þjóðinni var tryggð réttmæt hlutdeild í arðseminni af nýtingu auðlindarinnar.

Það þarf í raun ekkert að koma á óvart að flokkur eins og Sjálfstæðisflokkurinn, sem leiðir stjórnarandstöðu hagsmunahægrisins í efnahagsmálum, sé að selja svona snákaolíu.

Hann opinberaði það í vor að þar fer afl sem er ekki hægt að taka alvarlega þegar flokkurinn kynnti efnahagstillögur sínar. Þær fólu í sér að lækka skatta um 140 milljarða króna, að uppistöðu á breiðustu bök samfélagsins, selja meira og minna allt sem ríkið á og hönd er á festandi með ríflegum afslætti til „réttra“ aðila og leggja niður almenna íbúðakerfið og félagslegt íbúðakerfi sveitarfélaga og búa til markaðsvörðu úr eignum þeirra.

Tillögurnar eru lítið annað en fullkomlega ábyrgðarlausar kreddur sem hafa það markmið að leiða Ísland inn í tilraunaeldhús frjálshyggjubrjálæðis. Markmið þeirra er að kveikja í kofanum.

Blessunarlega er þetta fólk ekki lengur við stýrið á Íslandi. Þess í stað er komið fólk sem ætlar að bæta heilbrigðisþjónustu, samgöngur og menntakerfi á sama tíma og það ætlar að ná hallalausum fjárlögum til að stöðva fullkomlega ósjálfbæra vaxtakostnaðaraukningu.

Vonandi er það staða sem við munum lifa við um ókomna tíð.