Það eru oft mikil læti í pólitík. Kastað er til alls kyns skrauti til að láta sem pólitískar átakalínur séu breiðari og flóknari en raun ber vitni. Í grunninn snýst pólitík þó alltaf um efnahagsmál í einhverjum skilningi. Önnur hliðin lítur svo á að við séum öll í þessu saman. Að ríkið og sveitarfélög eigi að tryggja sterka velferð, sterka innviði og sanngjarna skiptingu kökunnar. Þannig sé hægt að skapa réttlátt samfélag þar sem sátt ríkir og vöxtur getur orðið með velferð. Mottóið er að hér sé til samfélag, ekki bara regnhlífar yfir hópa einstaklinga og fjölskyldna sem reyna að ná eins miklu til sín á kostnað allra hinna, sama hverjar afleiðingarnar eru.

Hin hliðin vinnur í öfuga átt. Hún telur að það sé ekki til neitt samfélag, bara átök um gæði og verðmæti. Þegar þessi hlið kemst til valda er eina markmiðið að veikja stoðir ríkisins til að sinna eftirliti, setja skynsamlegt regluverk og halda úti góðri þjónustu svo hægt sé að rökstyðja stórfelldar skattaívilnanir til þeirra sem þurfa ekki á þeim að halda, útvistun verkefna til vina og selja verðmætar ríkiseignir til þeirra sömu. Þegar hún er utan stjórnar þá skeytir hún engu til að komast aftur að og hefja að nýju fyrri iðju.

Síðari hliðin hverfist um einstaklingshyggju og skammtímahag sumra. Fyrri hliðin er hins vegar ábyrg. Hún vinnur fyrir almenning og upp ekki elítu og niður. Í slíkri samfélagslegri pólitík þarf stundum að taka erfiðar ákvarðanir sem gagnast heildinni, sérstaklega ef sjálfhverfu-pólitíkin hefur skapað stórkostlegar áskoranir með óráðsíu og óábyrgum stjórnarháttum árum saman.

Þessar víglínur er gott að hafa í huga þegar hlustað er á stjórnmálaumræðu dagsins í dag. Hagsmunahægrið, sem er hrærigrautur stjórnarandstöðuflokkanna þriggja, allra leigjendanna í Borgartúni 35 þar sem sérhagsmunagæsla efsta lagsins í flestum atvinnuvegum landsins býr saman, hugveitna og fjölmiðla sem skattgreiðendur borga stóran hluta af rekstrarkostnaði af en vinna markvisst gegn hagsmunum flestra borgara, kvartar hástöfum yfir því að verið sé að ná jafnvægi í ríkisrekstri með blandaðri leið aðhalds og tekjuaukningar.

Þessi sami hrærigrautur ber að uppistöðu ábyrgð á því að ríkissjóður Íslands var rekinn með 866 milljarða króna uppsöfnuðum halla frá árinu 2019 og út þetta ár. Hann ber ábyrgð á að ofhita efnahagskerfið með því að dæla of miklum peningum í allt of langan tíma á einstaklinga og fyrirtæki sem þurftu ekki á þeim að halda. Samhliða, til að borga að hluta fyrir skattastyrkina til hinna best settu, myndaðist mörg hundruð milljarða króna innviðaskuld í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu, vegakerfinu, lögreglu, á landamærum, höfnum, vatnsveitum og flugvöllum svo fátt eitt sé nefnt.

Þar sem þetta skipulagða niðurrif samfélagsgerðarinnar til að koma fjármunum á „rétta“ staði til skamms tíma var að uppistöðu greitt með skuldasöfnun hefur vaxtabyrði ríkissjóðs margfaldast. Árið 2021, þegar ríkisstjórn íhaldsafla og kyrrstöðu hóf sitt síðara kjörtímabil, greiddi ríkið 59 milljarða króna í vexti af lánum. Í ár var sú tala komin upp í 168 milljarða króna. Hún hefur þrefaldast. Ímyndið ykkur hvað væri hægt að gera fyrir velferðina, menninguna og innviðina fyrir 109 milljarða króna sem færu ekki í slíka vaxtahít.

Sú ríkisstjórn sem tók við í desember 2024 hefur unnið markvisst að því að þrífa upp eftir þetta súra partí. Hún hefur lagað skuldastöðu ríkissjóðs markvisst og á næsta ári mun vaxtabyrðin dragast saman um 13 milljarða króna, í fyrsta sinn í mörg ár sem það gerist. Hún hefur unnið að því að snúa ríkissjóði úr stórfelldum mínus í plús og á næsta ári mun það nást.

Samhliða hefur ríkisstjórnin samt náð að endurreisa velferðarkerfi og innviði sem voru að hruni komnir. Nú eru til dæmis settir þeir fjármunir í viðhald vega sem þarf til að halda þeim við í stað þess að setja um 60 prósent af þeirri upphæð ár eftir ár líkt og síðasta stjórn gerði. Hér hefur verið samþykkt fullfjármögnuð samgönguáætlun með göngum og vegum sem munu bæta lífsgæði fólks víða á landsbyggðinni gríðarlega. Svo hefur verið sett á fót innviðafélag sem á að ráðast í stórar framkvæmdir eins og Sundabraut, Hvalfjarðargöng 2 og aðra gangnagerð utan samgönguáætlunar og eftir sömu formúlu og Danir og Færeyingar hafa beitt til að byggja risabrýr og mögnuð göng. Þetta félag er komið af stað og ekki langt í að fyrstu verkefni verði fjármögnuð og kynnt.

Á 20 mánuðum hefur verið sett af stað bygging á 1.400 hjúkrunarrýmum til að það sé hægt að koma í veg fyrir að eldra fólk þurfi að vistast á sjúkrahúsi þegar það þarf þess ekki. Á síðasta kjörtímabili bættust 70 slík rými við, eða fimm prósent af því sem nú stendur til. Fyrir vikið hefur fráflæðisvandinn á Landspítala ekki verið í betra horfi á þessari öld. Það er ekki lítið afrek.

Hér hefur lögreglumönnum verið fjölgað um marga tugi, löngu tímabærar kjarabætur hafa verið tryggðar fyrir þá sem lifa á elli- og örorkulífeyri og bara á næsta ári fara 8,8 nýir milljarðar króna í mál sem snúa að börnum og fjölskyldum landsins. Það hefur meðal annars leitt til þess að nú er ekkert barn að bíða eftir plássi á meðferðarheimili á vegum ríkisins. Ekki eitt.

Stjórnlausar verðhækkanir á húsnæðismarkaði hafa verið stöðvaðar og fjölmargar leiðir innleiddar til að láta húsnæði fyrst og síðast vera heimili fólks, ekki fjárfestingarvöru til að græða á. Það var gert með því að taka á Airbnb, skrúfa fyrir skattalega hvata til að safna íbúðum, liðka fyrir aðgerðum til að auka framboð og laga hlutdeildarlánakerfið svo það virki fyrir þá sem þurfa á þeim að halda. Fyrir vikið er hlutfall fyrstu kaupenda á íslenskum húsnæðismarkaði síðustu mánuði það hæsta sem það hefur verið síðan fyrir bankahrun.

Í ofanálag hefur verið lögð fram atvinnustefna til tíu ára, grettistaki hefur verið lyft í orkumálum, stofnanir sameinaðar, regluverk einfaldað og ráðist í löngu tímabæra fjármögnun á verkefnum eins og byggingu Þjóðarhallar og stækkun Þjóðleikhússins.

Svo er það staðreynd þrátt fyrir verðbólgu og vexti, samkvæmt greiningu Þjóðhagsráðs, að frá árinu 2024, þegar stjórnarskipti urðu, hefur kaupmáttur aukist hjá öllum tekjuhópum, í öllum tekjutíundum og óháð stöðu á húsnæðismarkaði.

Svo fátt eitt sé nefnt.

Það sést vel á fyrstu skrefum Sjálfstæðisflokksins við stjórn Reykjavíkurborgar í mörg ár hvernig sá flokkur stjórnar. Þar er verið að eyðileggja gríðarlega mikilvæga þjónustu sem tók áratugi að byggja upp í markvissum skrefum, ráðast í einhverjar mestu uppsagnir sögunnar hjá hinu opinbera vegna stærilætis og hækkað verð á mat til ellilífeyrisþega sem margir hafa mjög lítið milli handanna um 70 prósent. Svo hefur hann hótað því að leggja niður almenna íbúðakerfið og selja mörg þúsund félagslegar íbúðir sem veita lágtekjufólki og viðkvæmum hópum þak yfir höfuðið, án þess að nokkuð komi í staðinn.

Það er sami takturinn í einu og öllu: það eina sem gerist strax er að þjónusta verður verri, verkefnum er úthýst til vina, lóðum verður komið til tengdra aðila á niðursettu verði og svo verður farið á fullt í að reyna að selja verðmætustu eignir borgarbúa. Sú söluherferð verður rökstudd með því að það sé ekki hægt að standa undir rekstrinum með öðrum hætti. Þessari hugsun svipar til þess þegar plastpokamaðurinn ákveður að selja sjónvarpið og barnarúmið upp í yfirdráttinn og eina flösku til í stað þess að þurrka sig upp, vinna bara meira og sleppa því að halda partí.

Þessi afstaða er ekkert bundin við Reykjavík. Þetta er kjarnapersónuleiki þessa flokks. Í efnahagstillögum sem flokkurinn á landsvísu kynnti fyrr á þessu ári eru kynntar til leiks leiðir til að selja flestar opinberar eignir á niðursettu verði til einkaaðila til að fjármagna skattalækkanir sem lenda aðallega í vösum ríkustu Íslendinganna. Þar á meðal eru fyrirtæki sem starfa á náttúrulegum einokunarmörkuðum. Sjálfstæðisflokkurinn vill koma orkufyrirtækjum, stærri hluta heilbrigðisþjónustu, menntakerfi og samgöngukerfum í hendur hagnaðardrifinna einkaaðila og láta þá um að sinna þessari þjónustu að viðbættri arðsemiskröfu.

Sjálfstæðisflokkurinn vill búa til markaðsvöru úr félagslegu öryggisneti.

Sú leið sem við erum að fara í ríkisstjórn er allt önnur. Hún hverfist um að reka samfélagið þannig að þar sé sýnd ráðdeild en að velferð og innviðir séu vel fjármögnuð og tækifæri til vaxtar séu sjálfbær og skipulögð, ekki byggð einvörðungu á stórtækum innflutningi á vinnuafli líkt og hjá síðustu stjórn.

Á síðustu tveimur árum hefur gatinu á fjárlögum verið lokað að stóru leyti með því að sækja fjármuni þar sem borð er fyrir báru. Í fyrra með því að leiðrétta veiðigjöld á stórútgerðina, sem hefur í kjölfar þeirrar aðgerðar aldrei grætt jafn mikið, og með því að afnema skattaglufur og -ívilnanir sem voru hannaðar til að nýtast fyrst og fremst efstu tekjuhópunum.

Í ár með því að auka meðal annars álögur á banka sem hafa hagnast stórkostlega á verðbólgu síðustu ára, skila ár eftir ár arðsemi sem er vel yfir síhækkandi væntingum þeirra um gróða og hafa sýnt í verki að þeir láta viðskiptavini sína ekki njóta þess neitt ef álögur á þá eru lækkaðar.

Það er líka gert með því að afnema skattafslátt á baðlón (alls fara 21 prósent allra skattastyrkja til ferðaþjónustu), sem eru langmest sótt af erlendum ferðamönnum, og eru flest eru í eigu sama aðila sem hefur fengið eina mestu meðgjöf úr ríkissjóði vegna áfalla sem nokkurt fyrirtæki hefur nokkru sinni fengið. Því til stuðnings má til að mynda nefna að tap Bláa lóns-samstæðunnar á árunum 2020 og 2021, þegar kórónuveirufaraldurinn geisaði, var minna vegna svimandi hárra stuðningsgreiðslna skattgreiðenda landsins en síðasta arðgreiðslan sem hluthafar þess greiddu sér fyrir atburðina. Þá á eftir að telja til þann milljarða króna kostnað ríkisins sem fór í að koma í veg fyrir að tjón yrði á starfsemi aðallóns fyrirtækisins í Svartsengi vegna Reykjaneselda.

Síðustu misseri hefur Bláa lónið verið að kaupa upp aðra stóra baðstaði og jók síðast við hlut sinn í þremur slíkum í júlí síðastliðnum. Þá er í farvatninu sameining við Arctic Adventures í fyrirtæki sem á að skrá á markað sem veltir vel á fjórða tug milljarða króna.

Þá á loks að stíga fyrsta skrefið í að taka auðlindagjald fyrir aðgang ferðamanna að náttúruperlum landsins. Það hafa fyrri ríkisstjórnir með Sjálfstæðisflokk innanborðs áður reynt að gera með náttúrupassanum fyrir rúmum áratug, með komugjöldum sem áttu að leggjast á farþega og með tilraun til að færa alla ferðaþjónustuna, ekki bara baðlón, úr neðra í efra virðisaukaskattsþrep árið 2017.

Loks að lækka endurgreiðslu á virðisaukaskatti sem fer aðallega til verktaka í geira sem var með mestu arðsemi á eigin fé allra á Íslandi á árunum 2020–2024, eða næstum 30 prósent.

Svo eru það blessuð skattþrepin. Síðasta ríkisstjórn, ávallt til þjónustu reiðubúin til að fjölga krónunum í vasa efstu tekjutíundunar á kostnað allra hinna, innleiddi sjálfvirka hækkun á skattþrepunum þremur sem miðað við að framleiðni væri eitt prósent á ári. Í þjóðhagsreikningum kemur hins vegar fram að hann verði 0,5 prósent og því var ákveðið að aðlaga hækkun þrepa að þessu til bráðabirgða með því að hækka þrepin ekkert á næsta ári.

Loks er það kílómetragjaldið. Á árunum 2010 til 2017 voru skatttekjur af ökutækjum og eldsneyti 1,7 prósent af landsframleiðslu að meðaltali. Í tíð síðustu ríkisstjórnar fjaraði undan þessum tekjustofni og hann var kominn niður í um eitt prósent af landsframleiðslu. Þess vegna ákvað sú ríkisstjórn að ráðast í kerfisbreytingu, hætta að rukka ákveðin gjöld við dæluna og taka þess í stað upp greiðslu kílómetragjalds fyrir ekna kílómetra. Markmiðið var að ná tekjunum upp 1,7 prósent af landsframleiðslu að nýju. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og hinna íhaldsflokkanna lagði meira að segja fram frumvarp til að innleiða hana, en skorti getu og þor til að fylgja henni eftir, annað en sú sem nú situr.

Í fjármálaáætlunum fyrri ríkisstjórnar var gert ráð fyrir tvöfalt meiri hækkun á tekjum af ökutækjum til að ná markmiðinu, eða 7,5 milljörðum króna frekar en fjórum. Það er því verið að ráðast mun hægar í verkið en Sjálfstæðisflokkurinn ætlaði sér.

Sú hækkun sem verður á kílómetragjaldinu á næsta ári er upp á rétt yfir eina krónu á ekna kílómetra. Fyrir meðalbíl þýðir þetta um 30 krónur á dag. Í staðinn fara meiri peningar í viðhald vega og uppbyggingu á samgöngum.

Það er allt og sumt.

Svo er verið að ná fram mikilli hagræðingu umfram tekjusókn í kerfinu án þess að fara í dystópískar hreinsanir eins og hagsmunahægrið gerir þegar það kemst að völdum. Aðhaldið á að skila 44 milljörðum króna á meðan nýjar tekjuráðstafanir eru upp á 22,6 milljarða króna.

Enn áhugaverðara er að hafa í huga, þegar Guðlaugur Þór og hinir einstaklingshyggjumennirnir sem eiga greiðan aðgang að forsíðum Morgunblaðsins nokkrum sinnum í viku, byrja að öskra um skattbyrðina að samkvæmt fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi eiga skattar og gjöld að hækka um 0,5 prósent af landsframleiðslu.

Í fyrra, á fyrsta fjárlagaári sitjandi stjórnar, hækkuðu tekjur ríkisins um 0,1 prósent en árin áður, þegar svokallaðir hægri flokkar sátu í stjórn með vinstri íhaldi, námu slíkar hækkanir oft hátt í einu prósenti af landsframleiðslu. Þau, þetta skatthrædda fólk, hækkaði því skatta meira en sitjandi ríkisstjórn en passaði sig bara á því að það lenti fyrst og síðast á lægri tekjuhópunum svo það ylli ekki óróa við veisluborðið.

Það eru tvær hliðar á pólitíkinni: sú sem er alltaf í þessu fyrir sjálfa sig og sína og sú sem vinnur eftir því að við séum öll í þessu saman. Síðustu 20 mánuði hefur setið ríkisstjórn að völdum sem hefur það markmið að laga Ísland. Líkt og forsætisráðherra sagði í stefnuræðu sinni í vikunni þá er það gert „með því að laga fyrst grunninn. Það tekur tíma en það er að takast – og á þeim grunni getum við síðan loksins í sameiningu litið til lengri framtíðar fyrir landið okkar.“

Allt það sem hefur verið gert á þessum 20 mánuðum er til þess að létta lífsbaráttu og daglegt líf venjulegs vinnandi fólks. Sumu finnur fólk fyrir strax, en annað mun taka tíma.

Það er erfitt að taka við af fólki sem kann ekki til verka eða er vísvitandi að grafa undan lykilkerfum. Það þarf að laga margt og byggja nýtt. Það þarf að innleiða réttlæti og sanngirni og skipta byrðum jafnar.

Það er verið að gera.