Seint í sumar munu Íslendingar fá tækifæri til að greiða atkvæði um hvort þeir vilji halda áfram þeim viðræðum við Evrópusambandið sem settar voru á salt árið 2015. Eitt af því sem ansi margir landsmenn horfa til sem helsta kost slíkra viðræðna um aðild, og inngöngu í sambandið í kjölfar þeirra, er möguleikinn á upptöku evru.

Ástæðan er einföld: kostnaður við það að halda uppi íslensku krónunni er umtalsverður og hann bítur. Vonir standa til þess að upptaka evru geti fært íslenskum heimilum og fyrirtækjum miklu betri vaxtakjör, meiri stöðugleika, aukna samkeppni auk þess sem verðtryggingin myndi vitanlega heyra sögunni til.

Þótt þjóðin sé í fyrsta sinn að fá tækifæri til að segja skoðun sína á þessum málum með beinum hætti eftir nokkra mánuði þá fer því fjarri að þetta sé í fyrsta sinn sem gjaldmiðlamál og peningastefna eru sett á hið pólitíska leikborð.

Þvert á móti.

Íslendingar hafa reynt ýmislegt í sínum peningamálum. Nú glymur mjög í eyrum fólks að það sé þörf á nýrri þjóðarsátt. Þar er verið að vísa í víðtækt efnahagssamkomulag sem gert var árið 1990 sem fól ekki einungis í sér eina aðgerð heldur heildarpakka af samstilltum aðgerðum til að stöðva verðbólgu og koma stöðugleika á íslenskt hagkerfi.

Þannig samþykkti verkalýðshreyfingin mjög hóflegar launahækkanir, ríkið minnkaði halla á rekstri ríkissjóðs og sýndi aukið aðhald í útgjöldum og fyrirtækin í landinu samþykktu að velta ekki kostnaðarhækkunum sjálfkrafa út í verð. Þetta braut upp vítahring sem fól í sér að laun hækkuðu, sem hækkaði verðlag sem krafðist þess að laun hækkuðu enn meira. Og svo koll af kolli.

Lykillinn að þjóðarsáttinni var hins vegar fastgengisstefna þar sem íslenska krónan var fest við erlendar myntir. Seðlabankinn hélt svo genginu stöðugu innan þröngra marka. Þannig var hægt að vinna niður bæði verðbólgu og verðbólguvæntingar sem gat svo leitt til þess að vextir gátu lækkað að nýju. Það létti byrðar bæði heimila og fyrirtækja.

Á bjartsýnistímanum eftir aldamót, þegar bankaveikin tröllreið þjóðinni, þótti þetta ekki nógu fínt fyrirkomulag lengur og í mars 2001 var ákveðið að fleyta íslensku krónunni. Það þýðir að virði hennar réðst þá af því hversu mikið markaðsaðilar eru tilbúnir að borga fyrir hana í erlendri mynt.

Ráðist var í þessa peningastefnulegu tilraun á sama tíma og Ísland var að opnast verulega hratt, sérstaklega fyrir fjármagnsflutningum. Það gerðist meðal annars samhliða því að íslensku viðskiptabankarnir voru einkavæddir og hófu síðan útrás inn á aðra markaði með fulla vasa af ódýru lánsfjármagni sem há lánshæfiseinkunn íslenska ríkisins gerði þeim kleift að nálgast.

Afleiðingin af þessari tilraun varð sú að viðskiptajöfnuður var verulega neikvæður árum saman (verðmæti útflutningsvara og þjónustu var miklu minna en verðmæti varnings sem var fluttur til landsins, aðallega vegna þess að það streymdi svo mikið erlent lánsfjármagn inn) og spákaupmenn gátu „spilað“ á krónuna í svokölluðum vaxtamunaviðskiptum.

Þessi vaxtamunaviðskipti áttu stóran þátt í að blása upp þá bólu sem sprakk á Íslandi haustið 2008. Það erlenda fé sem leitaði í íslenska skuldabréfaflokka var endurlánað til viðskiptavina íslensku bankanna og við það stækkaði umfang þeirra gríðarlega. Við hrun, þegar setja þurfti fjármagnshöft á til að hindra útflæði gjaldeyris, voru vaxtamunafjárfestingar vel á sjöunda hundrað milljarða króna.

Allt ofangreint olli Íslandi, og íslensku samfélagi, stórskaða. Til að takast á við þá stöðu þurfti að setja fordæmalaus neyðarlög, sem breyttu kröfuhafaröð eftir á og ekkert lá í raun fyrir í upphafi að myndu halda, og fylgja þeim svo eftir með uppsetningu fjármagnshafta, sem héngu uppi í næstum áratug en eru enn ekki að öllu leyti afnumin.

Bankahrunið haustið 2008 eru mestu hamfarir af mannavöldum sem orðið hafa á Íslandi. Það hafði gríðarleg, og umfangsmikil, áhrif á mörg svið samfélagsins. Atburðirnir leiddu til þess að verðgildi íslensku krónunnar féll um tugi prósenta, verðbólga fór í 18,6 prósent um tíma, stýrivextir í 18 prósent, atvinnuleysi í tveggja stafa tölu, ríkissjóður fór úr því að vera nær skuldlaus í að verða nær gjaldþrota, skuldir heimila margfölduðust, skattar voru hækkaðir, sparnaður tapaðist, neyðarlög tóku gildi, fjármagnshöft voru sett, Ísland þurfti að leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eftir aðstoð og allt traust milli almennings og stofnana samfélagsins meira og minna hvarf.

Stærstu ástæðuna fyrir þessum afleiðingum, sem íslenskur almenningur þurfti að axla, var að finna í atferli íslenskra banka og þeirra sem stjórnuðu þeim. Það sem ýkti afleiðingarnar verulega var íslenska krónan.

Íslenska krónan hríðféll á árinu 2008. Á örfáum mánuðum fór staða íslenskra launþega frá því að vera með há laun í öllum alþjóðlegum samanburði í nákvæmlega hina áttina. Innfluttar vörur og þjónusta og utanlandsferðir urðu miklu dýrari en áður. Þau íslensku heimili sem höfðu tekið myntkörfulán til að kaupa sér bíla eða jafnvel húsnæði sáu lánin stökkbreytast. Sömu sögu er að segja um fyrirtæki sem höfðu tekjur í íslenskum krónum en höfðu ákveðið að skuldsetja sig í öðrum gjaldmiðlum. Og sveitarfélög.

Seðlabanki Íslands hafði lánað nær allan aðgengilegan gjaldeyrisvaraforða sinn, alls 500 milljónir evra, til eins banka, Kaupþings, þann 6. október 2008, í þeirri von að hann myndi hjálpa bankanum að lifa af. Af því varð ekki og Kaupþing fór í þrot nokkrum dögum síðar.

Seðlabankinn var því ekki í stöðu til að standa við bakið á íslensku krónunni. Hann átti ekki pening til þess. Umleitanir um nægjanlega digrar lánalínur til að laga þá stöðu skiluðu ekki viðunandi árangri.

Eftir bankahrunið var gengi krónu fest tímabundið og í nóvember 2008 voru sett upp fjármagnshöft. Fyrir því voru nokkrar ástæður. Sú helsta var að koma í veg fyrir að umfangsmiklar krónueignir, meðal annars í eigu kröfuhafa fallinna banka, væru ekki skipti yfir í aðra gjaldmiðla með tilheyrandi búsifjum og gengisfalli fyrir Ísland.

Með uppsetningu haftanna var líka verið að kaupa tíma og ráðrúm til að endurskipuleggja íslenskt efnahagslíf á forsendum Íslendinga. Það var ekki víst að það myndi takast á þeim tíma, né að þær fordæmalausu aðgerðir sem Íslendingar höfðu gripið til í kringum bankahrunið myndu halda, en við blasti að það þyrfti að reyna.

Höftin þýddu þó að tilrauninni um að láta íslensku krónuna vera óhindraðan og fljótandi þátttakanda á alþjóðlegum gjaldeyrismarkaði var lokið.

Á þessum árum var eðlilega mikið rætt um hvert Ísland ætti að stefna í peningamálum. Í september 2012 birti Seðlabanki Íslands til að mynda rit sem bar heitið „Valkostir Íslands í gjaldmiðils- og gengismálum“. Ritið er 623 blaðsíður og er mjög ítarleg greining á þeim valkostum sem standa Íslandi til boða.

Niðurstaða þess hóps sérfræðinga sem vann rannsóknina og skrifaði ritið var að raunhæfir valkostir Íslands í gjaldmiðlamálum væru tveir: íslensk króna með ákveðnum þjóðhagsvarúðartækjum og evra í kjölfar inngöngu í Evrópusambandið og Evrópska myntbandalagið.

Á þeim tíma sem ritið var unnið var Ísland enn í því ferli að ganga í Evrópusambandið. Það ferli rann sitt skeið eftir þingkosningarnar 2013, þegar ný ríkisstjórn Evrópusambandsandstæðinga tók við völdum á Íslandi.

Því hefur í raun einungis einn kostur verið í gjaldmiðlamálum hérlendis á undanförnum árum: íslensk króna sem fær ekki að lúta lögmálum frjálsra gjaldeyrisviðskipta, heldur er studd með þjóðarvarúðartækjum.

Þegar ritið kom út voru, líkt og áður sagði, mjög ströng fjármagnshöft við lýði á Íslandi og því reyndi ekki á þá útgáfu af krónuhagkerfinu sem hún boðaði á þeim tíma. Höftin voru hins vegar, að mestu, losuð í mars 2017.

Þá var staða íslensks efnahagskerfis töluvert öðruvísi en hún hafði verið nokkru sinni áður. Ferðaþjónusta hafði vaxið á örfáum árum frá því að vera nánast efnahagslegt smælki og upp í það að vera burðugasta stoðin undir efnahagslífi íslenskrar þjóðar. Með fjölgun ferðamanna úr um hálfri milljón á árinu 2010 í 2,3 milljónir árið 2018 gjörbreyttist flæði erlends gjaldeyris sem rann úr vösum kaupenda að íslenskri þjónustu og í vasa íslenskra þjónustuveitenda.

Með öðrum orðum varð hér viðskiptaafgangur. Íslendingar fluttu út meira en þeir fluttu inn, þegar þjónustuviðskipti sem veitt eru útlendingum hérlendis eru talin með útflutningi.

Það varð til þess að krónan styrktist. Og styrktist og styrktist.

Hinn almenni launamaður fagnaði. Sumarfríið til Tenerife kostaði minna en áður og vörur hríðlækkuðu í verði.

Atvinnulífið, sérstaklega sá hluti þess sem hafði tekjur í erlendum gjaldmiðlum en töluverðan kostnað, aðallega launakostnað, í íslenskum krónum, var ekki jafn hamingjusamt. Hin svokallaða „samkeppnishæfni“ Íslands dróst saman.

Krónan sem við erum með í dag flýtur ekki frjáls og fær ekki að lúta lögmálum frjálsra gjaldeyrisviðskipta. Hún er studd með þjóðarvarúðartækjum. Fram til 2017 voru það fjármagnshöft en á síðustu árum hefur Seðlabankinn beitt tæplega eitt þúsund milljarða króna gjaldeyrisvaraforða sínum til að draga úr sveiflum í gengi. Þegar krónan veikist kaupir Seðlabankinn krónur, þegar hún styrkist um of þá selur hann þær. Því má segja að fyrirkomulagið sem við höfum stuðst við sé nokkurs konar króna á hækjum.

Ein helstu rökin fyrir íslensku krónunni hafa verið þau að hún sé svo sveigjanleg. Á mannamáli þýðir það að hún gæti veikst hratt og mikið til að auka samkeppnishæfni okkar þegar efnahagsástandið tekur dýfu. Vanalega fylgdi þessu aukin verðbólga. Það gerðist til dæmis eftir hrunið. Í þeirri samkeppnishæfni felst að laun Íslendinga verða mun lægri í alþjóðlegum samanburði og þeir sem flytja út vörur eða þjónustu fá fleiri krónur fyrir þegar þeir skipta dollurum eða evrum hjá Seðlabanka Íslands. Helsti kosturinn við þetta er talinn vera sá að þá er hægt að taka út aðlögunina eftir gerð hagstjórnarmistök með því að velta kostnaðinum af henni á launafólk án þess að atvinnuleysi láti á sér kræla.

Nú er þetta hins vegar ekki staðan. Í niðursveiflunni sem átti sér stað á árinu 2019, þegar samdráttur varð í íslenska efnahagskerfinu meðal annars vegna gjaldþrots WOW air, loðnubrests og vandkvæða Icelandair vegna kyrrsetningar á Boeing 737 Max vélunum, þá var birtingarmynd afleiðinganna svipuð og annars staðar í Evrópu, þar sem evran er gjaldmiðillinn, aukið atvinnuleysi.

Frá því að höftin voru losuð, að kórónuveirufaraldurstímanum undanskildum, hefur verðbólga auk þess meira og minna verið yfir markmiði og fór um tíma í tveggja stafa tölu í tíð síðustu ríkisstjórnar.

Vegna þessa hafa stýrivextir verið yfir sex prósent í þrjú ár til að slá á þessa stöðu. Búið er að nota ýmis önnur tæki og tól til að reyna að takmarka þenslu, til dæmis að gera fólki erfiðara fyrir að skuldsetja sig mikið.

Stýrivextir, sem fóru lægst í 0,75 prósent, eru samt sem áður enn 7,5 prósent en þrátt fyrir það er verðbólgan rúmlega fimm prósent og atvinnuleysi hefur verið að tikka upp. Stýrivaxtatækið beit einfaldlega ekki eins og það átti að bíta og kaupmáttur hefur þvert á móti aukist. Til að toga á móti tilraunum Seðlabankans til að slá á þessa þróun komu nefnilega til ýmsar breytur.

Til að forðast að láta svimandi háa stýrivexti hafa of mikil áhrif á ráðstöfunartekjur hefur þjóðin til að mynda flúið í unnvörpum í verðtryggð lán þannig að hlutfall þeirra hefur vaxið úr 44 í 65 prósent á þremur árum. Þannig er mánaðarlegri greiðslubyrði haldið í skefjum.

Þegar allt ofangreint er talið saman má ljóst vera að það er einungis vitrænt fyrir Ísland að taka upp einn annan gjaldmiðil en íslensku krónuna, og það er evran. Það er líka ljóst að það eru viðvarandi gallar fyrir íslenskt efnahagskerfi við það að halda úti örgjaldmiðli og þeir kostir sem einu sinni voru kannski til staðar eru það flestir ekki lengur.

Innganga í Evrópusambandið og upptaka evru munu auðvitað ekki leysa öll þessi íslensku hagstjórnarvandamál ein og sér. Það þyrfti alltaf, í aðdraganda þeirrar upptöku, að fara til dæmis í umbætur á íslenska vinnumarkaðsmódelinu til að koma í veg fyrir höfrungahlaupin og það að laun hækki umfram það svigrúm sem er til staðar hverju sinni. Það þyrfti líka að stíga skref til að afnema verðtrygginguna og draga verulega úr vægi hennar hérlendis. Við myndum þurfa að tileinka okkur aga sem hefur alls ekki verið ráðandi breyta hjá yfirdráttarsjúku stjórnunum sem stýrðu landinu á síðustu árum.

En nýr gjaldmiðill gæti hins vegar breytt lífi margra venjulegra Íslendinga til hins betra. Þannig sögðu til að mynda forsvarsmenn allra banka á Íslandi nýverið við Morgunblaðið að vextir á íbúðalánum myndu lækka. Það myndi draga úr sveiflum í verðbólgu og vaxtastigi. Stöðugleiki og fyrirsjáanleiki yrði allt annar. Fyrir liggur að erlend fjárfesting á Íslandi myndi aukast, að samkeppni myndi flæða inn á fákeppnismarkaði, svo fátt eitt sé nefnt.

Er það ekki þess virði að fá að kanna hvenær þetta allt gæti orðið í boði í staðinn fyrir það kerfi sem við búum við nú?