Það er fróðlegt að fylgjast með stjórnmálafólki og heilu flokkunum skipta um persónuleika á yfirborðinu. Það er gerast í umræðum um þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort Ísland eigi að fara í viðræður við Evrópusambandið til að kanna hvernig aðild myndi líta út.

Í stað þess að setja fram einhverjar ályktanir og bollaleggingar ætla ég að láta orð fulltrúa þessara flokka, sem eru nú skjálfandi á beinunum gagnvart því að leita leiðsagnar þjóðarinnar í þessu máli og treysta henni ekki til að hafa vit fyrir sjálfri sér, sýna fram á við hvernig fólk og flokka við erum að eiga við.

Orð þeirra sem vilja alls ekki að íbúar landsins beiti fyrir sig eigin dómgreind og ráði eigin örlögum vegna þess að, í þeirra huga, er þjóðaratkvæðagreiðsla aðför að fullveldi.

En blessunarlega gleymir Internetið fáu.

Byrjum á byrjuninni. Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu árið 2009 þegar ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur sat að völdum. Það var gert með því að þingsályktunartillaga um aðildarumsókn var samþykkt með meirihluta atkvæða á Alþingi án að fara leið tvöfaldrar þjóðaratkvæðagreiðslu, það er að spyrja þjóðina fyrst hvort hún vildi fara í viðræður og síðan halda aðra til að bera niðurstöður þeirra undir hana. Flestir eru sennilega sammála um það í dag að þetta hafi verið mistök og veikt lögmæti ferilsins. Það er að minnsta kosti mín skoðun.

Þáverandi stjórnarandstaða, sem samanstóð að uppistöðu af Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki, mótmælti því harðlega að þjóðin yrði ekki spurð hvort hún vildi fara í viðræður og lögð var mikil áhersla á að ákvörðunin lægi hjá henni. Á meðal þeirra sem Bjarni Benediktsson, þá nýr formaður Sjálfstæðisflokks. Þann 18. júní 2009 spurði Bjarni þáverandi forsætisráðherra meðal annars hvort það kæmi til álita „í ljósi nýrra skoðanakannana um mikinn áhuga þjóðarinnar á því að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort yfir höfuð eigi að leggja fram umsókn, að hafa slíka þjóðaratkvæðagreiðslu?“ Bjarni bætti svo við að hann hefði „alltaf gengið út frá því að þjóðin fengi að eiga síðasta orðið.“

Skömmu síðar lagði Bjarni, sem nefndarmaður í utanríkismálanefnd, fram breytingartillögu við þingsályktunartillögu sem gerði ráð fyrir því að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram áður en aðildarviðræðum við Evrópusambandið yrði hrint af stað.

Framsóknarflokkurinn, undir forystu hins unga Sigmundar Davíðs, sendi bréf til kjósenda sem hann skrifaði undir í aðdraganda kosninga 2009 þar sem sagði: „Framsóknarflokkurinn er eini flokkurinn sem hefur markað sér skýra stefnu fyrir aðildarviðræður við Evrópusambandið og skilgreint samningsmarkið þeirra viðræðna. Framsókn hefur sett það sem skilyrði fyrir aðild að fullveldi og óskorað forræði yfir auðlindum þjóðarinnar verði grundvallarkrafa í þeim viðræðum, auk skilyrða sem lúta m.a. að hagsmunum landbúnaðar og sjávarútvegs. Fordæmi eru fyrir slíku í samningum annarra þjóða við Evrópusambandið og því algerlega rangt að halda því fram að þessar kröfur hamli því að af aðildarsamningi geti orðið.“

Framsókn samþykkti svo á flokksþingi sínu árið 2010 að flokkurinn teldi „að þjóðin skuli ætíð eiga beina aðkomu með þjóðaratkvæðagreiðslu að ákvörðunum um stórmál eins og aðild að Evrópusambandinu og mun flokkurinn berjast fyrir þeim rétti.“

Það varð enda að meginþema beggja flokka, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar Sigmundar Davíðs, á kjörtímabilinu sem Jóhönnustjórnin sat að völdum að boða ætti til þjóðaratkvæðagreiðslu. Draga fram þjóðarviljann.

Þingmenn þeirra lögðu meðal annars fram þingsályktunartillögu um að leita til þjóðarinnar um hvort það ætti að halda áfram viðræðum við Evrópusambandið árið 2011.

Í byrjun árs 2013 voru kosningar framundan um vorið. Bjarni, sem þá var enn formaður Sjálfstæðisflokks, var til viðtals um Evrópusambandsmál og sagði að hann vildi „nýta þjóðaratkvæði til að leiða fram þjóðarviljann í þessu máli“, að hann myndi „ standa við það sem við höfum ályktað, að það farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Við munum standa við það að hlusta eftir því sem fólkið í landinu vill,“ og sagt hátt og skýrt: „Sjálfstæðisflokkurinn styður að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál.“

Nokkru síðar sagði þá glænýr varaformaður Sjálfstæðisflokks, Hanna Birna Kristjánsdóttir, í fjölmiðlum að Sjálfstæðisflokkurinn myndi að sjálfsögðu „standa við það að þjóðin fær að ákveða það hvort gengið verður lengra í þessu máli. Það er þjóðarinnar en ekki einstakra stjórnmálamanna.“

Sigmundur Davíð var á svipuðum slóðum á þessum tíma. Hann sagði til dæmis að það væri „engin spurning um að það þurfi að leyfa almenningi að koma að þessu,“ og þegar hann skrifaði undir stjórnarsáttmála við Bjarna um sama efni: „Að sjálfsögðu kemur að þjóðaratkvæðagreiðslu.” Þjóðin yrði að fá að ráða sínum Evrópuörlögum.

Allan þennan flaum er hægt að sjá hér að neðan:

Á endanum spurðu þeir hvorki þjóðina né Alþingi, heldur framkvæmdu niðurstöðu í Evrópumálinu eftir eigin geðþótta, þvert á öll gefin loforð. Og kölluðu það „pólitískan ómöguleika“.

Ný ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks tók við völdum vorið 2013. Í stjórnarsáttmála hennar stóð: „Gert verður hlé á aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið og úttekt gerð á stöðu viðræðnanna og þróun mála innan sambandsins. Úttektin verður lögð fyrir Alþingi til umfjöllunar og kynnt fyrir þjóðinni. Ekki verður haldið lengra í aðildarviðræðum við Evrópusambandið nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu.“

Haustið 2013 lét Gunnar Bragi Sveinsson, þá utanríkisráðherrann og í dag framkvæmdastjóri Miðflokksins, taka saman álitsgerð um bindandi áhrif þingsályktana vegna ákvörðunarinnar um að gera hlé á aðildarviðræðum sem þingið hafði áður samþykkt með meirihluta að ráðast í.

Utanríkisráðherrann sagði í kjölfar álitsgerðarinnar að ríkisstjórnin væri því ekki bundin af því að fylgja ályktun þingsins eftir. Mikil umræða skapaðist um málið, og Bjarni Benediktsson, þá orðinn fjármála- og efnahagsráðherra, kom í viðtal við RÚV og sagði að ef slíta ætti aðildarviðræðum við Evrópusambandið formlega myndi þurfa að bera þá ákvörðun undir þingið. Hann sagði málið þurfa að koma til kasta þingsins á endanum. „Mér finnst það vera hluti af því sem er fram undan hjá okkur í þinginu. Næsta skref eigi að vera þetta.“

Hann var svo spurður sérstaklega um viðræðuslit og sagði „þú ert þá að tala um ef viðræðunum yrði endanlega slitið. Ég tel að það væri ákvörðun sem þyrfti að bera undir þingið.“ Hann sagði jafnframt að málið væri þess eðlis að þjóðin yrði að fá að hafa á því skoðun.

Tveimur dögum síðar fór Gunnar Bragi í viðtal við Morgunblaðið og sagðist vera sammála Bjarna um að bera eigi slit á aðildarviðræðum við Evrópusambandið undir Alþingi. „Ég hef aldrei mótmælt því að þingið þurfi að taka endanlega ákvörðun […] Því get ég tekið undir með Bjarna Benediktssyni að það sé eðlilegast að þingið taki þessa ákvörðun.“

Gunnar Bragi lagði fram þingsályktunartillögu um að draga umsókn Íslands að Evrópusambandinu til baka í febrúar 2014.

Í kjölfar þess urðu fjöldamótmæli á Austurvelli og hópur alþjóðasinnaðra Sjálfstæðismanna klauf sig opinberlega frá flokknum sínum. Meðal annars gagnrýndi fyrrverandi varaformaður Sjálfstæðisflokksins, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, stefnu flokksins harðlega og sagði að hún vildi ekki að harðlífið tæki hann yfir. „Við viljum ekki að svartstakkarnir í flokknum eigi flokkinn meira en ég og þú,“ sagði Þorgerður Katrín í þætti á RÚV skömmu eftir að tillagan var samþykkt.

Þessir atburðir klufu Sjálfstæðisflokkinn og leiddu til stofnunar Viðreisnar og eru því einn helsti áhrifavaldur í sögu hans.

Ríkisstjórn Sigmundar Davíðs og Bjarna skorti þor til að draga umsóknina formlega til baka. Rökrétt er að álykta að það hafi einfaldlega ekki verið meirihluti fyrir því á þinginu og kapparnir miklu því ekki þorað að fara þá leið. Það færi betur á að þeir myndu ákveða þetta tveir.

Þess í stað var Gunnar Bragi sendur til Slóvakíu snemma árs 2015 með bréf sem hann afhenti sitjandi formanni ráðherraráðs Evrópusambandsins. Í því stóð að Ísland væri ekki lengur í viðræðum um aðild. Þingið var ekki spurt, og engin þjóðaratkvæðagreiðsla um neitt. Bara fullyrðing um að það væri „pólitískur ómöguleiki“ að virða leikreglur lýðræðisins fyrst hagsmunahægrið, þá með far í Sjálfstæðisflokki og Framsókn, væri á móti málinu.

Mikil umræða varð, eðlilega, um málið í þingsal í kjölfarið. Hvernig gat það verið að gerast að ríkisstjórn ætlaði að salta umsóknina án þess að gera það með atkvæðagreiðslu í þinginu sem hafði samþykkt hana til að byrja með?

Bjarni var til svars þann 16. mars þetta ár. Hann sagði enga ástæðu til að láta eins og stjórnarandstaðan væri að láta í málinu. „Þetta er óskaplega skýrt hér. Meiri hlutinn ræður!“

Í þessu fólst að viðræðum var hætt en þeim var aldrei slitið. Slíkt hefur verið staðfest aftur og aftur alla tíð síðan bæði af Evrópusambandinu og íslenskum stjórnvöldum, meðal annars í skýrslu sem skrifuð var í utanríkisráðherratíð Guðlaugs Þórs Þórðarsonar.

Hann var sjálfur skrifaður fyrir inngangi hennar þar sem kemur fram að niðurstaða skýrslunnar, sem ber heitið „Mýrarljós í Evrópusamstarfi“, sé skýr um að Ísland hafi aldrei afturkallað aðildarumsókn sína og að íslenskum almenningi hafi verið „gefin misvísandi skilaboð um endalok aðildarviðræðnanna sem enn hafa ekki verið skýrð til fulls.“

Svo stýrðu helmingaskiptaflokkarnir meira og minna landinu, oftast saman og stundum með aukahjól undir vagninum, fram í desember 2024. Þá urðu hrein stjórnarskipti. Nýr meirihluti var kosinn á Alþingi og hann myndaði ríkisstjórn, 36 þingmenn gegn 27.

Sú ríkisstjórn, undir forsæti Kristrúnar Frostadóttur, samdi um það í stjórnarmyndunarviðræðum og skrifaði inn í stjórnarsáttmála að það ætti að leita til þjóðarinnar um leiðsögn hvort hefja ætti að nýju aðildarviðræður að nýju. Það var tilkynnt í byrjun árs 2026 að þingsályktunartillaga um málið yrði lögð fyrir á yfirstandandi þingi. Öllum ætti að vera skýrt að þetta er pólitísk stefna ríkisstjórnar sem hefur sterkt lýðræðislegt umboð í krafti meirihluta síns. Meirihluti kjósenda mun svo ráða því í lok ágúst hvort haldið verði áfram viðræðum.

Þegar tillagan var afgreidd í ríkisstjórn fyrir viku síðan og mælt fyrir henni síðastliðinn mánudag lét stjórnarandstaðan eins og setið hefði verið fyrir henni með óvæntri árás og vældi eins og stunginn grís. Nú ræður meirihlutinn nefnilega skyndilega ekki lengur, enda ekki „rétti“ meirihlutinn að mati þessa fólks.

Minnihlutinn vældi yfir því að það að leyfa þjóð að ráða eigin örlögum myndi kljúfa hana. Yfir því að það væri aðför að fullveldi þjóðar að setja mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Yfir því að atkvæðagreiðslan sé tímasett í lok ágúst með þeim undarlegu rökum að þjóðin sé meira og minna í sumarfríi á þeim tíma þrátt fyrir að allir sem vilji vita átti sig á að meginþorri landsmanna er löngu kominn aftur til vinnu, náms og annarra athafna á þessum tíma. Með því að atkvæðagreiðsla um hvort eigi að fara í viðræður um samning sem yrði svo lagður aftur fyrir þjóðina sé í raun dulbúin leið til að plata Íslendinga bakdyramegin inn í Evrópusambandið í samsæri með bjúrókratískum myrkraverum.

Hún vælir yfir því að samningaviðræður við ríkjasamband séu ekki samningaviðræður þótt þær snúist um að semja um gerð samnings út frá samningsmarkmiðum, heldur óskilgreindar aðlögunarviðræður. Yfir því að það sé ekki hægt að kalla fram hvað sé í boði fyrir Ísland þótt það liggi fyrir að Malta fékk til að mynda inn sérreglur sem takmarka kaup útlendinga á fasteignum í landinu, að búin væri til sérstök skilgreining á landbúnaði í Finnlandi til að mæta þörfum þeirra við inngöngu, að Danir fengju varanlega undanþágu gagnvart því að taka upp evru, að Írar hefðu fengið slíka varanlega undanþágu frá því að taka þátt í Schengen-samstarfinu og að auki sérstaka tryggingu um að Evrópusambandið gæti ekki breytt írskum lögum um þungunarrof, sem þá var bannað með lögum. Svo fátt eitt sé nefnt.

En aðallega vældu minnihlutaflokkarnir, að venju, yfir því að ráða ekki lengur vegna þess að meirihluti kjósenda er loksins búinn að sjá í gegnum þau.

Til viðbótar hafa þau réttlætt endalausa tafarleiki sína með öðrum ansi exótískum skýringum. Þar má nefna endalausan, og á köflum súrrealískan, barlóm um að ríkisstjórnin sé að ráðast í þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að hún sé búin að gefast upp á því verkefni að laga efnahagslegar aðstæður landsmanna eftir yfirdráttarheimildardrifið eyðslufyllerí hægri flokkanna á síðustu kjörtímabilum.

Þetta segja þau blákalt þrátt fyrir að matsfyrirtæki séu mánaðarlega að uppfæra lánshæfismat ríkissjóðs í hæstu hæðir vegna efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar, að vextir hafi lækkað marktækt frá því að boðað var til síðustu kosninga, að búið sé að ráðast í umfangsmiklar hagræðingaraðgerðir til að nýta almannafé betur, að skuldir ríkissjóðs hafi lækkað umtalsvert frá því að skipt var um fólk við stýrið, að hagvöxtur í ár sé áætlaður um tvö prósent, að útflutningstekjur þjóðarinnar hafi aldrei verið meiri en í fyrra og að verðbólga sé í meðaltali þess sem hún hefur verið á þessari öld.

En hjákátlegast er að hlusta á fólk sem virðist vera í reglulegri þjálfun og innrætingu hjá bandarískum hugveitum borguðum af þarlendum auðjöfrum við að læra hvernig eigi að veikja lýðræði, alþjóðasamvinnu og mannréttindi til að skapa betri grundvöll fyrir hagsmunahægrið til að ná fram sínum markmiðum tala um að nú standi yfir baráttan um Ísland og láta sem þeir, með sína útilokandi þjóðerniskennd og draumsýn um bjarta fortíð, séu góðu gæjarnir í þeim slag.

Það má nefnilega alveg taka undir að baráttan um Ísland standi yfir. Öðru megin eru þau sem leggja áherslu á almannahagsmuni, vinna fyrir heildina og treysta massanum til að beita eigin dómgreind við að móta eigin framtíð. Þar er fólk sem hefur verið skýrt með að það kjósi að fara í viðræður við Evrópusambandið en taki því sannarlega ef hugur þjóðarinnar er ekki þar. Fólk sem mun berjast eins og ljón fyrir sem bestum samningi verði farið í viðræður þar sem sérstaka Íslands og yfirráð landsins yfir auðlindum sínum verða að vera tryggð til að ásættanlegt sé að ganga inn. Fólk sem lítur á starf sitt sem þjónustu. Þau se berjast fyrir Ísland. Í þessu liði er sitjandi ríkisstjórn.

Hinum megin er fólk sem gætir hagsmuna hinna fáu en ríku sem hafa mestan hag af því að halda Íslandi í lokaðri fákeppni svo þeir geti tryggt áframhaldandi yfirráð sín í atvinnulífinu og aðgengi að ákvörðunartöku, upplýsingum og peningum annarra. Í því liði er meira og minna sama fólkið og laug að ykkur 2009 og 2013 þegar þau lofuðu að þjóðin myndi fá að ráða sinni framtíð. Fólkið sem treystir ekki þjóðinni til að ákveða sín eigin örlög og þreytist ekki að segja ykkur hversu stórhættulegt það sé að vita meira um möguleika Íslands í Evrópusamstarfi vegna þess að það veit innst inni að það mun skila fleirum í að segja já. Þetta er hópurinn sem telur sig eiga Ísland og er að berjast fyrir að viðhalda því.

Evrópusambandsaðild er engin töfralausn gagnvart áskorunum Íslands sem samfélags. Hún hefur kosti og galla og þeir geta verið mismunandi, jafnvel andstæðir, eftir því hvar fólk starfar, býr og lifir. Það er hins vegar skýrt að með góðum samningi getur aðild breytt lífi margra Íslendinga um allt land til hins betra. Tryggt þeim meiri stöðugleika, frjórra atvinnulíf, meiri samkeppni, öflugri byggðaþróun, sterkari landbúnað, meiri fyrirsjáanleika, betri lánakjör og fleiri tækifæri til vaxtar.

Hræðumst ekki lýðræðið. Nálgumst tækifærin til að móta framtíðina sjálf út frá því hvar hvert og eitt okkar telur rétt með opinn hug og jákvæðni að leiðarljósi. Og munum að það er betra að segja taka afstöðu til samnings sem liggur raunverulega fyrir en ímyndaðs samnings sem er fyrst og fremst byggður á hræðslu þeirra sem telja sig missa tök á Íslandi ef við hugsum stærra.

Við skulum ekki taka þátt í kapphlaupi þeirra á botninn, heldur ganga örugg og brosandi í átt að því að móta eigin framtíð.

Hér að neðan er svo hægt að sjá viðtal við mig sem var tekið í vikunni um hvað það gæti þýtt að ganga í Evrópusambandið: