Árum saman kvartaði hópur á hægri væng umræðunnar yfir fórnarlambavæðingu snjókorna hins svokallaða vóks. Að frjálslynda fólkið – oft kallað skítlibbar á samfélagsmiðlum andstæðinga – sem taldi sig vera að bæta heiminn með framsýnum þrýstingi um aukna viðurkenningu og vernd væri um leið farið að skilgreina vanlíðan, mótlæti, móðgun eða ósamþykki sem einhvers konar ofbeldi. Með því hafi þessi hópur farið að nota særindi, annaðhvort fyrir eigin hönd eða annarra, sem pólitískt vald til að hefta umræðu eða jafnvel útiloka einstaklinga sem voru þeim ósammála eða struku þeim illa.

Það var ýmislegt til í þessari gagnrýni. Hinn pólitíski pendúll sem sveiflað var af stað í góðri trú með göfug markmið endaði að hluta til í öfgum sem fólu í sér að ágreiningur var túlkaður sem árás, orð meðhöndluð sem ofbeldi, útilokunarmenning skaut sterkum rótum og ábyrgð einstaklings á sjálfum sér í mörgum tilvikum látin víkja fyrir stöðugri skírskotun til ábyrgðar kerfisins á því að slétta út krumpurnar í lífinu. Seigla, ábyrgð og rökræða véku, í mörgum tilvikum, fyrir viðkvæmni, sjálfsmynd og tilfinningalegu neitunarvaldi.

Það er ekki heilbrigt samfélag ef fólk er hrætt við að orða efasemdir og það er ekki frjálslyndi að skipta heiminum upp í hreina og óhreina. Þegar það var orðin staðan missti þessi stefna heimatilbúna siðferðislega forskot sitt í huga margra og fékk þess í stað á sig ásýnd stjórnlyndis, refsigleði og jafnvel stéttablindu.

Þetta gekk einfaldlega allt of langt.

Afleiðingar þessa urðu alls konar. Að hluta til fjarlægði hófsamara fólk sig einfaldlega frá öfgunum og þeim böndum sem þau bundu það í. En það varð líka til grundvöllur fyrir mun harkalegra and-vók viðbragð.

Þar á ég við nokkurs konar alþjóðlega pólitíska, menningarlega og samfélagslega andspyrnuhreyfingu gegn því sem hermenn hennar upplifðu sem siðferðislega yfirkeyrslu, ógn gegn tjáningarfrelsi, sjálfsmyndarpólitík og fórnarlambastöðu sem valdakerfi. Þegar pendúllinn fór að sveiflast í þessa átt þá gerði hann það á slíkum ógnarhraða að það kom ansi mörgum í opna skjöldu.

Þarna fór hópur sem taldi frjálslynda vinstrið hafa slegið einkarétt sinn á siðferðið og reis upp gegn því. Stundum var gagnrýnin réttmæt, en í sífellt auknum mæli litaðist hún af afturhaldssamri gremju eða hreinni reiði. Og þróaðist á skástu dögunum út í mannvonsku og almenn andstyggilegheit, sérstaklega gagnvart alls kyns minnihlutahópum, en á þeim verstu í eitthvað sem erfitt er að skilgreina öðruvísi en alvarlegt daður við fasisma. Þetta er hið svokallaða menningarstríð og hagsmunahægrið tók sér svo vitanlega far með þessu öllu saman. Um það er hægt að lesa hér.

Hér erum við að tala um einn af helstu undirliggjandi straumunum í uppgangi og sigrum Donalds Trump, Brexit-vegferðinni, uppgangi hægri popúlisma í heiminum og sífellt sterkari stöðu þjóðernissinnaðra flokka víða á Vesturlöndum.

Birtingarmyndin hér á Íslandi hefur falist í þróun Miðflokksins og áhrifum hans á Sjálfstæðisflokkinn, sem hefur á undanförnum árum elt þann flokk út í alls kyns popúlíska skurði í örvæntingafullri leit að fleiri atkvæðum til að sefa valdmissisgremjuna sem hefur heltekið þann flokk.

Með tímanum náði þessi vegferð fótfestu og naut stuðnings langt út fyrir jaðarinn vegna þess að hún beindist að því að opinber umræða væri að verða of viðkvæm, refsigjörn og ófrjáls.

Líkt og gerðist með vinstra frjálslyndið þá át andstöðubyltingin hins vegar líka börnin sín. Nú er þetta fyrirbæri orðið að eigin útgáfu af nákvæmlega sama kerfi og það sagðist fyrirlíta. Endalaus sárindavél sem telur sig misskilda, fórnarlamb og verður í sífellu sárt fyrir hönd annarra.

Snjókornið bráðnaði ekki og hvarf, það skipti bara um ham og varð að skítugri slyddu. Vinstra frjálslyndið öskraði að allt og ekkert fyllti það óöryggi og slyddan öskrar að allt sé árás á lífshætti hennar og skoðanir. Hún varð hin nýja pólitíska rétttrúnaðarlögregla. Fór að krefjast þess að bækur, kennsluefni, umræðuefni og skoðanir yrðu fjarlægðar úr almannarýminu og jafnvel bannaðar. Fór að telja það að einhver skilgreindi sig út frá einhverju öðru en heimsmynd sinni og hugmyndum um hversu mörg kynin væru sem persónulega árás á sitt frelsi til að anda og lifa. Svona er hægt að halda lengi áfram.

Nýlegt dæmi eru viðbrögð við því að Bubbi Morthens viðraði skoðanir á andstyggilegheitum við minnihlutahópa, Evrópusambandinu og húsnæðislánum á afmælistónleikum sínum. Gremjumenn sem elska Bubbann sinn en áttuðu sig á því að hann hefur aðrar nálganir en þeir froðufelldu og vildu að hann myndi halda kjafti og syngja Aldrei fór ég suður á endurtekningu. Þessi afstaða sýnir svo mikinn grundvallarmiskilning á því af hverju Bubbi er það þjóðskáld og menningargersemi sem hann er. Bubbi hefur verið svo margir persónuleikar á sínum 70 árum. Hann var stéttabaráttu-Bubbi, pönk-Bubbi, eiturlyfja-Bubbi, Bubbi sem elskaði Brynju á sólarströnd, stórgrossera-Bubbi sem hékk með útrásarvíkingum, mótmæla-Bubbi sem reis upp gegn hrunverjum, veiði-Bubbi, massaði-Bubbi, Bubbi sem gefur vinnu sína þeim sem þurfa á því að halda. Og svo framvegis.

Söngleikurinn um líf hans hét Níu líf en gæti alveg eins hafa heitið 40 persónuleikar. Bubbi er breyskur og stundum brotinn snillingur sem skilur þjóðina vegna þess að hann hefur verið þorri hennar. Maður sem hefur gert fullt af mistökum og allskonar þvælu en ennþá meira gott sem vegur miklu meira. Og hikar ekki við að lýsa skoðunum sínum á meðan. Þess vegna er hann einn merkilegasti listamaður sem við höfum átt og þess vegna hefur hann selt okkur meira af plötum, textabrotamyndum og tónleikamiðum en nokkur annar. Að elska Bubba en skilja þetta ekki er sérkennilegur staður að vera á.

En mjög on brand, ef ég leyfi mér að sletta. Andstaðan við að allir yrðu steyptir í sama mót er orðin að kröfu um að allir séu steyptir í sama mót, bara öðruvísi og íhaldssamara mót en áður.

Þessi endalausa framleiðsla á hneykslun úr gramasta fjarhægrinu er líka orðin nokkurs konar iðnaður. Harðgerðir karlar með fortíð setja upp íslenskar útgáfur af InfoWars og skiptast á að koma í hlaðvarpsheimsókn hver hjá öðrum til að væla yfir því að flestir séu vondir við þá, kerfið bregðist þeim og konur séu með of mikið frelsi sem hindri þær í að búa til fleiri börn. Þeir sjá óvini í hverju horni og eru sérstaklega hræddir við útlendinga eða alls kyns fána sem eru ekki sá íslenski.

Öll málefnaleg gagnrýni er árás. Öll málefnaleg umræða er áróður. Það sem þér finnst er jafngilt því sem er staðreynd.

Þetta er ekki jaðarhópur, heldur nýtur hann fylgis margs af valdamesta og efnaðasta fólki landsins, þeirra sem eiga mörg af stærstu fyrirtækjunum og þeirra sem eiga eða stýra flestum einkareknu fjölmiðlunum sem básúna einhliða pólitískan þvætting á forsíðum oft í viku.

Auk þess er nær allur hlaðvarpsmarkaðurinn einokaður af fjarhægrinu. Eitt sem sameinar þessi öfl um þessar mundir er síaukin tortryggni þessara gagnvart frelsi og alþjóðlegu samstarfi. Sérstaklega Evrópusambandinu.

Í ljósi þessa var kostulegt að fylgjast með síðasta frekjukastinu hjá þessum hóp, sem snerist um að sérfræðingum var boðið í umræðuþátt á RÚV til að ræða téð Evrópusamband. Þarna var um að ræða fólk sem hafði tekið beinan þátt í viðræðum um aðild þegar þær fóru fram á árunum 2009–2013 eða hafði sértæka þekkingu á Evrópumálum eða -rétti. Fólk með reynslu eða þekkingu sem er raunverulega einstök hérlendis. Fólk sem er ekki beinir þátttakendur í flokkapólitík og hefur sumt hvert lýst því skýrt yfir opinberlega að það sé alls ekkert víst að það muni greiða atkvæði með inngöngu.

Ég var ekki viss um hvernig umræðu ég myndi fá að upplifa þegar ég settist niður til að horfa. Hvort hin séríslenska ósýnilega spennitreyja óttans um að trufla eitthvað valdamikið fólk yrði til þess að allir myndu passa sig á að segja ekkert. Það varð ekki.

Þess í stað birtist yfirveguð, vitræn og öfgalaus umræða um kosti og galla þess fyrir Ísland að ganga í Evrópusambandið. Öll forðuðust viðmælendur afdráttarlausar yfirlýsingar, öll undirstrikuðu þau óvissu og aðgreindu staðreyndir frá pólitísku mati. Um leið afþýddu þau auðvitað, og eðlilega, alls kyns bábiljur og upphrópanir sem settar hafa verið fram af þeim sem geta ekki hugsað sér að þjóð fái að vita hverjir möguleikar hennar í Evrópusamstarfi eru.

Gremjuhópurinn bræddi úr sér. Engin kvótasetning var viðhöfð sem veitti öllum skoðunum, jafnt þeim sem byggja á tilfinningum, ranghugmyndum eða jafnvel hreinum ósannindum sem og þeim sem byggja á staðreyndum, jafnt vægi. Enginn froðufelldi eða öskraði í sjónvarpinu.

Hér var komið risastórt samsæri ríkismiðilsins, sem hann vill endilega losna við svo allar upplýsingar landsmanna komi frá sérhagsmunaniðurgreiddu Morgunblaðinu, og þjóðníðinga sem vilja fórna fullveldi Íslands fyrir ódýra spænska skinku og útlenskt súkkulaði sem er ekki búið til úr smjörlíki.

Samfélagsmiðlar voru teppalagðir af bræði. Hlaðvörpin flutt á innsoginu. Hneykslunarræður voru haldnar í þinginu. Heimsýn sendi opið bréf til að kvarta yfir þættinum og því að utanríkisráðherra Austurríkis hafi verið tekin í viðtal án þess að einhver skilgreindur Evrópusambandsandstæðingur væri til andsvara. Forstöðumaður þess félagsskapar bætti svo við í viðtali að honum sýndist trú fréttamanna á því að „embættismenn og fræðimenn séu í eðli sínu hlutlausir sé mjög mikil og oft á skjön við raunveruleikann. Eins hafa margir þá trú að það sé hægt að fá fræðimenn til að koma með „hið rétta svar“ við öllu mögulegu, stundum langt út fyrir það sem hægt er. Það myndi kannski auðvelda lífið.“

Klassískari kjörnun á því grunneðli popúlismans að tortryggja alla sérfræðinga sem styðjast við gögn og staðreyndir frekar en tilfinningar í greiningum sínum er erfitt að finna.

Okkur farnast best þegar við stjórnumst ekki af öfgum, þegar við tölum hvert við annað frekar en á hvort annað. Þegar við sýnum virðingu og hluttekningu í samskiptum í stað þess að frussa af bræði.

Fram undan er gríðarlega mikilvæg þjóðaratkvæðagreiðsla. Hún er gríðarlega mikilvæg vegna þess að í henni fær þjóðin beint forræði á eigin örlögum. Og hún er gríðarlega mikilvæg vegna þess að ef hún er látin snúast um eitthvað annað en spurninguna sem spurt er um þá mun það vinna gegn því að við getum farið í fleiri svona atkvæðagreiðslur um lykilmál.

Á báðum hliðum spurningarinnar um hvort Ísland eigi að hefja viðræður við Evrópusambandið á ný er fólk sem er löngu búið að ákveða sig um hvort Ísland eigi að ganga til liðs við það. Ekkert mun breyta þeirra afstöðu og það á að virða það. Flestir landsmenn eru hins vegar ekki svona vissir. Vilja vita meira. Og geta alveg verið ósammála öðrum án þess að finnast andstæð afstaða vera stækt mannréttindabrot gagnvart sér, fórnarlambinu í þessu öllu saman.

Það eru kostir og gallar við að ganga í Evrópusambandið. Þá kosti og galla þarf að draga fram með samningi svo þjóðin geti mátað sig við þá. Kostir eins geta verið gallar annars, og öfugt.

Ég vona að við fáum aukinn frið frá barlómi öfga næstu vikur. Frá fólkinu sem talar á okkur og vill fá að ákveða hvað okkur á að finnast og vill koma í veg fyrir að við fáum að leggjast yfir það sjálf út frá staðreyndum. Ég vona að umræðan verði heilt yfir meira eins og í Silfrinu á mánudag.

Ég er samt ekkert sérstaklega vongóður um að verða bænheyrður.