Ég fékk mikil viðbrögð við grein síðustu viku. Mörg voru málefnaleg og ég átti í alls kyns fínum skoðanaskiptum um hvernig eigi að mæla fjárhagslegt heilbrigði sveitarfélaga í kjölfarið. Önnur voru, líkt og viðbúið er, fyrst og síðast pólitísk eða einhver ónot út í mig án nokkurra tengsla við efnið. Ekkert nýtt þar.

En umræðan um fjármál sveitarfélaga nú í aðdraganda kosninga fékk mig til að hugsa þetta allt saman aðeins lengra. Hafa sumar kreddurnar sem settar eru fram, oftast nær í flokkspólitískum tilgangi á viðkvæmum tímum rétt fyrir kosningar, gert það að verkum að það sé orðin einhvers konar grundvallarskekkja í hugum sumra um hvert hlutverk sveitarfélaga sé?

Að síendurtekinn barlómur hægrisins um að það þurfi rekstrarfólk sem kunni að reka fyrirtæki inn í rekstur sveitarfélaga, og áherslan þar á hagnað, hafi skilað því að það sé í alvöru til fólk sem telji að það eigi að reka sveitarfélög, og borg eins og Reykjavík, eins og fyrirtæki?

Framsetningin á þessari möntru er ýmis konar. Miðflokkurinn fékk til að mynda Ara Edwald, sem samkvæmt fréttum hafði búið í Portúgal síðustu misseri vegna skattahagræðis, til að leiða sitt framboð í Reykjavík og lagði þar áherslu á að hann hefði mikla og góða reynslu af rekstri fyrirtækja.

Þetta fór öfugt ofan í menningarstríðshlutann í þeim flokki, sem fannst sitt fólk jaðarsett við uppstillingu svo hægt væri að koma inn flóttafólki úr Sjálfstæðisflokknum og bisnesslífinu í forystu. Innan þess hólfs stóð vilji til að reka frekar pólitík eins og þá sem boðið er upp á í Kópavogi, þar sem oddvitinn vill hefur helst vakið athygli fyrir gremjupólitísk ónot út í regnbogafána.

En Ari hefur staðið keikur og sagði í nýlegri færslu á samfélagsmiðlum að hann vilji „nýta mína reynslu af umbreytingu stórra fyrirtækja við nauðsynlegar umbætur í rekstri Reykjavíkurborgar.“

Látum nú liggja á milli hluta að helsta afrek Ara sem forstjóra 365 miðla, þá stærsta einkarekna fjölmiðlaveldis landsins, var að taka þátt í því með stærsta eigandanum að skjóta fjölmiðlum samstæðunnar út úr henni og inn í nýtt félag rétt eftir bankahrunið, með þeim afleiðingum að kröfuhafar, meðal annars lífeyrissjóðir í eigu almennings og banki í eigu ríkisins, sátu eftir með 3,7 milljarða króna tap á þávirði. Stjórnarmenn í 365 enduðu með því að greiða skaðabætur til að sleppa undan málsókn vegna viðskiptanna, þar sem fyrir lá mat dómkvaddra matsmanna um að 365 hefði verið ógjaldfært þegar fjölmiðlarnir voru seldir og því hefði átt að gefa félagið upp til gjaldþrotaskipta samkvæmt lögum.

Ari færði sig svo til og gerðist forstjóri Mjólkursamsölunnar. Nokkrum mánuðum áður en það gerðist hafði Samkeppniseftirlitið komist að þeirri niðurstöðu að Mjólkursamsalan, sem er í raun í einokunarstöðu á sínum markaði, hefði brotið mjög alvarlega gegn samkeppnislögum, misnotað markaðsráðandi stöðu sína og mismunað viðskiptaaðilum sínum með því að að selja hrámjólk til vinnslu mjólkurafurða á hærra verði til keppinauta en til eigin framleiðsludeildar og tengdra aðila.

Þótt oddviti Miðflokks hafi ekki verið forstjóri þegar brotin áttu sér stað þá var athæfið varið af hörku í hans tíð sem forstjóri og ákveðið var að fara með næstum hálfs milljarðs króna sekt, á þávirði, fyrir dómstóla.

Í viðtali við RÚV árið 2016 sagði Ari að MS myndi velta kostnaðinum við sektina yfir á neytendur. Þar sagði Ari enn fremur að hann væri „mjög ósammála“ niðurstöðu Samkeppniseftirlitsins, að hún byggði á „rangri túlkun á samspili samkeppnislaga og búvörulaga. Og líka á röngum ályktunum um þau viðskipti sem þarna er verið að fjalla um.“ Athæfi MS var svo staðfest á þremur dómstigum og MS þurfti að greiða sektina.

Reykvíkingar þurfa að spyrja sig hvort þetta sé reynsla sem þeir vilji við stjórn borgarinnar. Samkvæmt könnunum virðast þeir reyndar hafna því með skýrum hætti, enda Miðflokksblaðran hvellsprungin.

Kannski er það bara ég en mér finnst svona æfingar ekki eftirsóknarverðar við rekstur sveitarfélaga. Mér finnst þeir sem festast í þessum skrýtnu röksemdarfærslum um þörfina fyrir töfra úr stóratvinnulífinu inn í stjórnmálin líta ansi langt fram hjá því hversu mikill eðlismunur er á bisness og ábyrgum stjórnmálum.

Við höfum auðvitað séð frjálshyggjutilraunir framkvæmdar á sveitarstjórnarstiginu. Um sumar þeirra hef ég fjallað áður, til dæmis í greininni hér að neðan.

Það var gert í Reykjanesbæ þegar Sjálfstæðisflokkurinn stýrði þar málum fram til ársins 2014. Á þeim tíma var eignarhlutur bæjarins í orkufyrirtækinu HS Orku seldur fyrir slikk og 49 prósenta hlutur í HS Veitum sömuleiðis til að greiða upp reiknað tap áranna tólf ára valdatíðar flokksins. B-hluti bæjarins var samhliða rekinn með tapi og fasteignir Reykjanesbæjar voru seldar inn í eignarhaldsfélag sem fjármagnaði sig í erlendum gjaldmiðlum og leigði þær svo til baka.

Við bankahrunið hríðféll krónan og leiguskuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum ruku upp. Þetta var stór breyta í því að Reykjanesbær þurfti að fara í fjárhagslega endurskipulagningu eftir að meirihluti undir forystu jafnaðarfólks tók við árið 2014. Hluti hennar fólst í því að þurfa að kaupa lykilfasteignir úr félaginu til baka fyrir alls fimm milljarða. Síðan skipt var um fólk í brúnni og ábyrgt fólk tók við af fyrirtækjahugarfarinu hefur reksturinn verið sjálfbær. Skuldahlutfall og -viðmið hafa hríðlækkað þrátt fyrir mikla fjárfestingu og fjölgun íbúa og bæjarsjóður hefur verið rekinn réttu megin við.

Guðný Birna Guðmundsdóttir, oddviti Samfylkingarinnar í Reykjanesbæ, fór vel yfir þessa stöðu í ræðu sem hún hélt í Hljómahöllinni (einni þeirra eigna sem þurfti að kaupa til baka) í liðinni viku.

Í sögunni að sunnan felst munurinn í því að láta jafnaðarfólk reka samfélag og því að láta hægrifólk reyna að reka slíkt sem fyrirtæki.

Þetta er gömul saga og ný. Ábyrgt fólk tekur til eftir vond partí, líkt og sitjandi ríkisstjórn gerði á síðustu árum, og kemur hlutunum í lag. Svo líður tíminn og í viðjum vanans kvikna hugmyndir um að grasið sé mögulega, bara kannski, aðeins grænna hægra megin, hjá þeim sem vilja selja lykileignir og gera frjálshyggjutilraunir í nærsamfélögum.

Það er ákveðið áhyggjuefni að slík stjórnmálaöfl skilji ekki grundvallarmuninn á því að reka fyrirtæki og sveitarfélag. Markmið fyrirtækjareksturs er hagnaður. Það getur, upp að vissu marki, valið hvaða viðskiptavini það vill sækja sér, hækkað verð eftir hentugleika og þanþoli þeirra sem versla við það og hætt starfsemi ef það tapar.

Sveitarfélag hefur hins vegar fyrst og síðast það markmið að sinna þjónustu og stuðla að velferð. Það verður að þjónusta alla, líka þá sem kosta meira en þeir skila. Það þarf líka að reka grunninnviði eins og skóla og leikskóla og sinna alls kyns lögbundinni þjónustu við þá hópa sem mynda samfélag sveitarfélagsins.

Sveitarfélag má því ekki haga sér eins og fyrirtæki. Það er gegn eðli þess og tilgangi að velja sér arðbær verkefni en sleppa bara hinum.

Það getur verið villandi að horfa einungis til þess hvort sveitarfélag tapi peningum eitt árið þegar verið er að mæla fjárhagslegt heilbrigði þess. Hluti verkefna þeirra er alltaf rekinn í tapi vegna þess að ávinningurinn af þeim er talinn í krónum og aurum. Þar má til að mynda nefna málefni fatlaðra, barnavernd og framboð á félagslegu húsnæði svo viðkvæmum hópum og lágtekjufólki sé tryggt öruggt þak yfir höfuðið. Þótt fjárhagslegt „tap“ sé á svona verkefnum eru þau kjarni samfélagsins.

Tekjur sveitarfélaga eru ekki markaðsdrifnar heldur fastar. Í þeim hluta rekstursins sem rekinn er fyrir skattfé samanstanda þær að uppistöðu af útsvari og fasteignasköttum. Nær ómögulegt er að verðleggja þá þjónustu sem sveitarfélög veita þannig að hún skili hagnaði.

Samandregið þá er ábyrgðin sem hvílir á kjörnum fulltrúum í sveitarfélagi pólitísk, ekki einungis fjárhagsleg. Það þarf að tryggja jafnræði og byggja upp samfélag til langs tíma. Þótt það eigi og megi alltaf sýna skilvirkni, kostnaðareftirlit, árangursmælingar og betri stjórnun þá má aldrei reka sveitarfélag þannig að markmiðið sé að hámarka hagnað og skera til þess niður í þjónustu sem þykir óarðbær.

Þetta skilur jafnaðarfólk, en hægrið ekki.