Stundum villir fyrirferð um fyrir manni. Á tímum þar sem upplýsingaóreiða er alls staðar, fáfræði er í hugum margra dyggð og andstyggilegheit virðast vera í tísku hjá sumum er auðvelt að halda að það hafi orðið einhvers konar grundvallarbreyting á eðli samfélagsins sem við búum í. Afturför inn í tíðaranda sem við töldum einu sinni norm en erum búin að læra, blessunarlega, að átti engan rétt til þess að kallast slíkt.

Þess vegna var ágætt að sjá nýja könnun sem Fjölmiðlanefnd lét gera á skoðunum fólks á ólíkum hópum, sem birt var í vikunni. Niðurstaða hennar er að meirihluti þjóðarinnar hafnar háværri þvælu og mannfyrirlitningu. Honum líkar ekki við andstæðinga bólusetninga, þá sem styðja við þjóðarmorð, eru á móti rétti kvenna til þungunarrofs og afneita loftslagsbreytingum. Þá eru ansi margir Íslendingar sem kunna ekki nógu vel við þá sem þurfa endilega að skilgreina sig sem talsmenn gegn trans fólki, sem þjóðernissinna, íhaldsmenn, kapítalista eða nýfrjálshyggjufólk. Leiða má líkum að því að andstaða landsmanna gegn slíkri stækri einstaklingshyggju og harðri hægri pólitík sé undirstaða þess að margir nefni talsmenn útgerða landsins og óskilgreinda milljarðamæringa sem hópa sem þeim mislíkar.

Svo getur það varla talist annað en uppörvandi að sjá að rasíska hundaflautið og hræðslupólíkin í Miðflokknum, sem forvígismenn hans kalla róttæka skynsemishyggju, skilar því að mun fleirum landsmönnum mislíkar það en múslímum eða innflytjendum. Það kemur ofan í nýlega könnun Gallup sem sýnir að jafnaðarmennska er það stjórnmálalega meðal sem höfðar langbest til ungs fólks á Íslandi, og næstum tvisvar sinnum meira en eitraði og innflutti bandaríski pakkadíllinn úr hægrinu um afturför til fortíðar.

Allt að öllu er gott að fá einhvers konar vísi að því að við séum flest enn á vaxa í rétta átt. Að það sé hægt að læra af fyrri mistökum og gera betur næst. Þróast og þroskast. Að við séum fyrst og fremst samfélag sem skilur að við náum miklu betri árangri ef við berum ábyrgð hvort á öðru í stað þess að falla í gildrur popúlískrar fleygapólitíkurinnar sem offramboð er af um þessar mundir.

Að við þurfum ekki alltaf að vera föst í því sem var, heldur getur framtíðin orðið eitthvað allt annað og betra.

Í könnun Fjölmiðlanefndar var líka spurt um afstöðu til fólks sem annaðhvort styður eða er á móti aðild að Evrópusambandinu. Niðurstaðan var sú að næstum jafnmargir sögðust hafa óþol fyrir þeim sem flokkast í hóp Evrópusinna og þeir sem sögðust líka illa við andstæðinga aðildar.

Þessi skautun kemur svo sem ekki mikið á óvart. Áratugum saman hafa skoðanakannanir sýnt að það eru afar skiptar skoðanir á ágæti þess að ganga í það samband. Stundum eru aðeins fleiri fylgjandi því árum saman, stundum öfugt.

Það má líka skipta uppistöðunni í flokkspólitísku orðræðunni um Evrópusambandsaðild í tvær fylkingar. Önnur er mjög opin með að hún treysti íslenskri þjóð til að greiða atkvæði um sín örlög og hún er sömuleiðis mjög opin með að niðurstaða þjóðarinnar verði virt, sama hvort hún verði já eða nei. Þessari fylkingu tilheyra núverandi stjórnarflokkar: Samfylking, Viðreisn og Flokkur fólksins. Fyrir mér felst enginn klofningur í því heldur skýr virðing fyrir leikreglum lýðræðisins.

Hin leggur fyrst og síðast áherslu á að festa sig í argaþrasi um formið á slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu og hræðsluáróðri um að Ísland, eitt ríkasta land í heimi, troðfullt af öflugu, harðduglegu og framsæknu fólki, muni enda sem leiguliðar fjarlægs skrifinnskubákns með engin yfirráð yfir auðlindum sínum og fullveldislaus ef þjóðin ákveður að auka samstarf sitt við Evrópu. Enginn í þessari fylkingu, sem telur Sjálfstæðisflokk, Miðflokk og Framsókn, vill gefa upp hvort þjóðarviljinn verði virtur. Þegar fjölmiðillinn Heimildin spurði þá að því í síðustu viku völdu stjórnarandstöðuflokkarnir að svara ekki fyrirspurninni þrátt fyrir að gengið væri á eftir svörum. Þjóðin sem andstaðan segist ekki vilja kljúfa má ekki vita hvort þessir flokkar hyggist taka hana alvarlega.

Ég ætla ekki að eyða tíma í það hér að sannfæra fólk um gagnsemi Evrópusambandsaðildar, þótt ég sé afar fylgjandi henni að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Hún hefur kosti og galla og ég hvet landsmenn til að kynna sér þá sjálfstætt og hlutlaust, en ekki láta áróðursmaskínur mata sig af þvælu sem í flestum tilvikum segir miklu meira um þeirra eigin hugarástand og hræðslu um að missa spón úr aski sínum en raunveruleikann.

Ég ætla þess í stað að nota þetta pláss til að lýsa minni upplifun af því hvaðan, að minnsta kosti hluta, þessi hræðsla við eigin þjóð kemur. Og hvaða ísköldu, jafnvel eitruðu, hagsmunir ráða þar för.

Fyrst ætla ég að byrja á dæmi um hversu innistæðulaus óttaþrýstingurinn sem nú gengur í endurnýjun lífdaga raunverulega er.

Við skulum hverfa aftur til ársins 2019. Alþingi Íslands var tekið í gíslingu af Miðflokknum og hann, ásamt Morgunblaðinu og gervigrasrótarhreyfingum, hamaðist á þjóðinni með hræðsluáróðri um að hinn svokallaði þriðji orkupakki Evrópusambandsins myndi svipta Íslandi efnahagslegu sjálfstæði og yfirráðum yfir auðlindum okkar. Fullveldið sjálft væri undir.

Hlaðið var í ævintýralegt málþóf sem stóð langt inn á sumarið og kostaði íslenska skattgreiðendur bæði tugi milljóna króna og hlut í geðheilsunni. Miðflokkurinn, þjakaður af fylgishruni eftir Klausturmálið, fann hins vegar í þessu ati leið til að auka fylgi sitt. Málþóf og hræðsla skilaði honum pólitísku aukalífi.

En allur hræðsluáróðurinn reyndist auðvitað án innistæðu. Á þeim tíma sem er liðinn frá því að málið var loks afgreitt á Alþingi hefur ekkert af því hræðilega sem boðað var ræst. Forræði á auðlindum, virkjunum og orkufyrirtækjum er enn að öllu leyti eins enda snerist innleiðingin fyrst og fremst um aukna neytendavernd og virkari samkeppni. Orkuverð til heimila og fyrirtækja er áfram sem áður lágt hér í öllum samanburði.

Ísland er enda eyja með lokað raforkukerfi. Enginn sæstrengur tengir Ísland við raforkumarkað Evrópu og því er ómögulegt sem stendur að selja þá orku sem er framleidd hér, og er að uppistöðu í eigu opinberra aðila eða almennings í gegnum lífeyrissjóði, út fyrir landsteinana. Þeir erlendu aðilar sem vilja nýta hana þurfa að koma hingað til að gera það.

Engin krafa verður gerð um tengingu við evrópska orkumarkaðinn í gegnum sæstreng í aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Ákvörðun um lagningu sæstrengs verður aldrei tekin af öðrum en lýðræðislega kjörnum íslenskum stjórnvöldum utan aðildarviðræðanna. Síðasti forsætisráðherrann í sögu þjóðarinnar sem hefur kannað slíka tengingu, með því að skipa starfshóp um að skoða það efni, er Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sem þá leiddi ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks en er nú formaður Miðflokksins. Af einhverjum ástæðum er tilkynning um þetta mál ekki lengur aðgengileg á stjórnarráðsvefnum en skjáskot af henni er hægt að sjá hér að neðan.

Helsta ógnin sem við stöndum frammi fyrir í orkumálum er því ekki aðild að Evrópusambandinu heldur pólitísk stefna hægriflokka á Íslandi sem eru með það á matseðlinum að selja orkufyrirtæki, sem oft starfa í náttúrulegu einokunarumhverfi, úr opinberri eigu. Um það skrifaði ég í síðustu viku og hægt er að lesa um það hér að neðan:

Næst skulum við taka annað dæmi um hagsmuni sem hafa tekið breytingum frá því að Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu árið 2009 en óljóst er hverju það mun skila í umræðunni sem er fram undan.

Þá snerust undanþágukröfur okkar að uppistöðu að því að tryggja sérlausnir fyrir sjávarútveg. Sá kafli var á endanum aldrei opnaður. Í dag blasir hins vegar við að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki eru stórleikendur í evrópskum sjávarútvegi og ekkert bendir til annars en að þau myndu styrkja þá stöðu frekar en hitt við inngöngu.

Forystufólk greinarinnar er fyrir löngu farið að kalla eftir því að íslensk stjórnvöld beiti sér fyrir tollaívilnunum inn á Evrópusambandið. Það gerði Gunnþór Ingvason, forstjóri Síldarvinnslunnar og nú formaður Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, árið 2022 á uppgjörsfundi fyrirtækisins. „Það er mikil neysla á makríl og síld á þeim mörkuðum en við búum við tolla sem skerða okkar samkeppnishæfni þar,“ sagði Gunnþór og kallaði eftir því að barist yrði fyrir því að þeir yrðu felldir niður. Þeir tollar sem Gunnþór kallaði eftir að losna við myndu hverfa ef gengið yrði í Evrópusambandið.

Síldarvinnslan ákvað svo í ár að aðlaga sig enn frekar að Evrópu. Fyrirtækið hafði gert upp í Bandaríkjadal síðustu ár en ætlar nú að skipta yfir í evru.

Skýringarnar á þessu eru einfaldar: fjárfestingar síðustu ára hafa verið í bolfiski og fiskeldi sem hefur aukið vægi evru í starfsemi Síldarvinnslunnar. Í fjárfestakynningu á ársfundi fyrirtækisins fyrir nokkrum vikum var líka tiltekið að helstu markaðir fiskeldisfyrirtækja, en Síldarvinnslan hyggur á mikla uppbyggingu á þeim vettvangi, séu í Evrópu og að sala á mjöli fari nú fram í evrum. Þetta sé líka spurning um kaldan efnahagslegan veruleika. Mikill þýðingarmunur í ársuppgjöri Síldarvinnslunnar í fyrra endurspegli aukið vægi evru, en þýðingarmunurinn var 45 milljónir dala, eða 5,8 milljarðar króna.

Guðmundur Kristjánsson, forstjóri og aðaleigandi Brims, hefur verið manna skýrastur úr þessum geira með afstöðu sína. Hann er fylgjandi því að íslensk þjóð fái að kjósa um hvort fara eigi íaðildarviðræðurr og vill að slík atkvæðagreiðsla fari fram sem fyrst. Guðmundur hitti naglann fullkomlega á höfuðið þegar hann lýsti því hverjir það eru sem muni bera skertan hlut af borði ef Ísland gengi í Evrópusambandið og tæki upp evru. Það væru stjórnmálamenn enda myndi slík upptaka „girða fyrir möguleika stjórnmálamanna að úthluta gæðum til vina og vandamanna […] Ef það má ekki breyta neinu, þá náum við engum árangri og krónan verður áfram. Því stjórnmálamaðurinn þynnir bara kjörin okkar hinna með því að fella krónuna. Ef þú ert með evruna, þá geturðu ekki gert þetta.“

Með öðrum orðum þá ýjaði Guðmundur skýrt að því að sérhagsmunir, gamaldags valdapólitík og strokuspilling standi fyrst og síðast í vegi fyrir aðild að Evrópusambandinu.

Við skulum skoða aðeins nánar hvað það er sem hann á við.

Ljóst má vera að sérhagsmunaöflin sem ráða flestu á Íslandi beittu sér hart gegn aðild síðast þegar sótt var um, og eru að gera það aftur nú. Það birtist meðal annars í kaupum útgerða og Evrópusambandsandstæðinga á Morgunblaðinu árið 2009, sem var svo beitt miskunnarlaust með miklum árangri til að grafa undan. Blaðið hafði þá mikinn slagkraft enda á þeim tíma lesið af um 40 prósent landsmanna. Því afli var beitt miskunnarlaust og þeir sem það gerðu hafa ítrekað gortað sig af því á opinberum vettvangi. Það má sjá hér:

Og hér:

Sá slagkraftur er nú horfinn, lesturinn kominn undir 20 prósent og blaðið nú oftar en ekki vettvangur fyrir árásir á pólitíska andstæðinga hagsmunahægrisins eða einstaklinga sem búa leigufrítt í hugarfylgsnum fyrirferðarmikilla starfsmanna útgáfunnar. Viðskiptablaðið er svo á svipuðum slóðum, bara með enn minni slagkraft og enn kjánalegri nafnlausa níðdálka.

Á hinu gráa svæði milli stjórnmála, valinna fjölmiðla og hluta atvinnulífs á Íslandi hefur verið þögult samkomulag um að verja fákeppni, völd og einokun. Hagur neytenda og samkeppnissjónarmið eru þeim sem þar þrífast ekki ofarlega í huga. Á flestum mörkuðum starfa þrjú eða fjögur stór fyrirtæki sem er stýrt af „rétta“ fólkinu og eiga í flestum tilfellum í samkeppni sem er að uppistöðu til málamynda. Þannig er hægt að tryggja ítök á samfélaginu og stýra því hvar arðurinn af rekstri kerfanna lendir.

Margt af þessu fólki er nú að gera sig gildandi í umræðunni um viðræður um Evrópusambandsaðild, í varnarstöðu fyrir kerfið sem þjónar þeim svo vel.

Þessi leikvöllur er byggður á krónunni og rammaður inn af þeim takmörkunum sem henni fylgja. Takmörkunum sem halda til að mynda erlendri fjárfestingu frá Íslandi og koma í veg fyrir að mörg nýsköpunarfyrirtæki geti vaxið og dafnað hérlendis til lengdar. Við sjáum það að stærstu sprotarnir okkar: Össur, Marel og Kerecis, eru öll komin í erlenda eigu.

Þess í stað er kraftur lífeyrissjóðakerfisins í höftum nýttur til að reka leikinn. Kerfis sem heldur á næstum níu þúsund milljarða króna eignum sem það þarf að koma í vinnu fyrir sig, að uppistöðu á íslenskum fákeppnis- og örmörkuðum, til að ná þeirri ávöxtunarkröfu sem til þess er gerð.

Algjörlega án þess að það bæri ábyrgð á því sjálft var lífeyrissjóðakerfinu beitt á síðustu tæpu tuttugu árum til að tryggja ítök einkaaðila í þjóðhagslega mikilvægum fyrirtækjum sem þeir eiga ekki nema að litlum hluta. Sjóðirnir voru látnir endurfjármagna íslenskt viðskiptalíf eftir bankahrunið og borga fyrir endurreisn hlutabréfamarkaðar. Ströng fjármagnshöft gerðu það að verkum að þeir gátu ekki annað. Það var fátt annað sem þeir gátu keypt fyrir sívaxandi sjóði sína, peninga launafólks. Fyrir vikið eiga þeir vel rúmlega helming af öllum hlutabréfum í skráðum fyrirtækjum, án þess að ráða neinu um hvernig þau eru rekin.

Þegar þeim var loks hleypt úr höftum voru lífeyrissjóðirnir fljótir að reka sig langleiðina upp í lögbundið þak á slíkum fjárfestingum. Það er nefnilega þak á því hversu mikið lífeyrissjóðirnir okkar mega skipta af krónum yfir í aðra gjaldmiðla til að kaupa verðbréf úti í heimi. Lengi vel var það þak helmingur eigna sjóðanna.

Stjórnendur þeirra hafa lengi kallað eftir því að þetta þak verði afnumið en það stendur ekki til. Að hluta til vegna þess að hröð útför þeirra úr krónuhagkerfinu myndi óhjákvæmilega veikja örgjaldmiðilinn, krónuna, gríðarlega. Og að hluta til vegna þess að innlendir fjármagnsmarkaðir, sem haldið er uppi af íslenskum lífeyrissjóðum, myndu veikjast alveg svakalega. Íslensku lífeyrissjóðirnir eru einfaldlega lykilfjármögnunarkerfi íslenska hagkerfisins.

Þetta er mjög ólíkt því sem er til að mynda til staðar í Noregi. Þar fjárfestir Norski olíusjóðurinn, stærsti sjóður sinnar tegundar í heimi, viljandi nánast ekki innanlands. Hann kaupir ekki í norskum fyrirtækjum eða eignum. Ástæðan er meðal annars sú að ef hann myndi gera það gæti hagkerfið ofhitnað. Laun gætu hækkað of mikið, fasteignaverð líka og verðbólga gæti orðið afar erfitt viðfangs. Í raun má segja að meginástæðan fyrir þessari fjárfestingu norska sjóðsins sé að forðast „íslensku“ vandamálin.

Fyrir nokkrum árum var kynnt til leiks breyting á lögum sem fól í sér að þakið fyrir erlendar fjárfestingar lífeyrissjóðanna hækkar í 65 prósent á 15 árum, frá 2024. Það gulltryggir að óbreyttu áframhaldandi ítök litlu einkafjárfestanna í bakpoka lífeyrissjóðanna yfir íslensku atvinnulífi út þann tíma. Sjóðirnir þurfa áfram að eiga stóran hlut í skráðum félögum hérlendis, en ráða litlu eða engu um hvernig þau eru rekin, hvernig laun stjórnendur þeirra greiða sér eða hvernig bónuskerfi eru sett upp.

Upptaka evru með inngöngu í Evrópusambandið myndi leysa þennan vanda lífeyrissjóðanna samstundis. Hann yrði einfaldlega ekki lengur til staðar.

Helsta pólitíska afrek varðmanna gamla Íslands, sem fyrst og síðast berjast gegn kerfisbreytingum og því að viðhalda eigin ítökum, hefur lengi verið að láta þá sem raunverulega trúa á umbætur, breytingar, frjálslyndi og alþjóðasamstarf nánast skammast sín fyrir að ræða hluti eins og Evrópusambandsaðild opinberlega.

Evrópusambandsaðild sem pólitískt umfjöllunarefni hefur virkað eins og boðflenna í samkvæmi sem er stýrt og skipulagt af þeim sem ráða. Fyrir vikið hafa umbótasinnaðir flokkar sem stutt hafa við aðild oft tapað sjálfinu. Verið beinlínis ráðvilltir og fest sig í orðræðu andstæðinga. Verið of uppteknir af því að rífast á samfélagsmiðlum en sinnt því minna að boða skýra valkosti við stöðnun af sjálfstrausti og dýpt.

Það leiddi árum saman til þeirrar niðurlægingar slíkra flokka að tapa ítrekað, og illa, fyrir öðrum sem hafa lítið annað fram að færa annað en sniðug slagorð, kyrrstöðu og kreddufulla efnahagspólitík sem gekk út á að reka ríkissjóð á yfirdrætti til að fjármagna skattaniðurgreiðslur til sumra.

Nú er þetta breytt. Það sitja flokkar saman í ríkisstjórn sem hafa sjálfstraust til að leyfa þjóðinni að ráða eigin örlögum. Evrópumálið er komið formlega á dagskrá og niðurstaða þess ræðst af þjóðarvilja. Hinn pólitíski ómöguleiki er ekki lengur til staðar. Þess í stað er kominn möguleiki til að taka frekari þátt í alþjóðasamstarfi til að tryggja frið, tækifæri og frekari lífskjarasókn og samliða brjóta upp úr sér gengin valdakerfi sem þjóna hinum fáu frekar en fjöldanum. Eða láta hræða sig frá því að fullkanna þann möguleika.

Íslendingar ákveða sjálfir hvora leiðina þeir vilja fara.