Þjóðhagsráð fundaði síðastliðinn mánudag. Um er að ræða vettvang þar sem sitja formenn stjórnmálaflokka sem sitja í ríkisstjórn, forystufólk Alþýðusambands Íslands (ASÍ), Bandalags háskólamanna (BHM), BSRB, Kennarasamband Íslands, Samtök atvinnulífsins, Samband íslenskra sveitarfélaga og Seðlabanki Íslands. Sem sagt, meira og minna, allir sem bera ábyrgð á því að stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Vinnumarkaður, Seðlabanki og stjórnvöld, jafnt ríkið og sveitarfélög, þurfa að leggja sitt af mörkum til að hann náist. Svo hægt sé að ná heilögu þrenningunni: auknum kaupmætti, nægri atvinnu og lítilli verðbólgu.

Ráðið fundaði síðast í desember, fyrir tæpum þremur mánuðum. Því var um reglubundinn fund að ræða og sá næsti er boðaður í apríl. Á fundinum voru lagðar fram ýmsar greiningar og minnisblöð sem sýna raunstöðuna í efnahagsmálum þjóðarinnar, styrkleika og áskoranir.

Sú mynd sem þar teiknast upp er töluvert önnur en upphrópanirnar og yfirprjónið sem forystufólk minnihlutaflokkanna á Alþingi stendur reglulega fyrir vegna þess að stýrivextir og verðbólga, sem er í rúmlega sjö og fimm prósentum, eru í meðaltali þess sem þessir liðir hafa verið á yfirstandandi öld.

Fyrst ber að nefna ótrúlega áhugavert minnisblað frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu sem lagt var fyrir fund ráðsins og kjarnar vandamálið í hagstjórn og efnahagsmálum á síðustu árum umfram þann eitraða kokteil hagstjórnarmistaka og örvunaraðgerða sem ég fjallaði um í síðustu viku.

Þar er meðal annars farið yfir að samkvæmt þjóðhagsspá verði hagvöxtur í ár tvö prósent, sem er umtalsvert meira en í fyrra þegar hann var 1,3 prósent og langt frá þeim samdrætti sem var árið 2024, þegar fyrri ríkisstjórn réð hér ríkjum. Íslenska hagkerfið er sem sagt að vaxa.

Það er ekki sjálfsagt mál miðað við hvernig haldið hefur verið á málum síðastliðinn rúman áratug. Því til stuðnings ber að nefna að samdráttur varð í hagkerfinu í fimm ársfjórðunga í röð áður en skipt var um ríkisstjórn í lok árs 2024.

Í minnisblaðinu er tiltekið að tveir helstu drifkraftar vaxtar á Íslandi síðustu 15 árin, ferðaþjónusta og fólksfjölgun, hafi gefið mikið eftir og óvíst sé hvenær þeir taki við sér á ný. „Í fyrsta lagi er það vöxtur ferðaþjónustu. Fjöldi erlendra ferðamanna náði hámarki árið 2018 og búist er við hægum vexti hans á næstu árum. Í öðru lagi hefur dregið mikið úr aðflutningi fólks til landsins eftir því sem þenslan í þjóðarbúinu hefur minnkað. Þetta birtist nú í stöðnun hagkerfisins: hagvöxtur á mann frá 2018 er enginn. Það er með því lakasta á Vesturlöndum á tímabilinu.“

Þar segir enn fremur að varanlegri drifkraftar hagvaxtar hafi einnig minnkað. „Nýleg rannsókn OECD á framleiðni í íslenskum fyrirtækjum bendir til þess að framleiðnivöxtur hafi minnkað og sé nú nær meðaltali OECD-ríkjanna en áður var talið.“

Þetta er stóri dómurinn yfir efnahagsstefnu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Framsóknarflokks sem sat á árunum 2017 til 2023.

Ekki nóg með það heldur hefur útflutningur á mann dregist saman á síðustu árum. Það þýðir að útflutningsgreinarnar okkar, sem eru að uppistöðu ferðaþjónusta, sjávarútvegur, orkusala, hugverkaiðnaður og fimmta stoðin sem er allt hitt, eru að skila minni gjaldeyri á hvern íbúa en þær gerðu um árabil, líkt og sjá má á annarri myndinni hér að neðan:

Í minnisblaðinu segir: „Af hagtölum að dæma virðist ekki sem hagkerfið sé í niðursveiflu heldur eru drifkraftar tímabundins hagvaxtar í rénun og við blasir hagkerfi sem hefur lítið sem ekkert vaxið, leiðrétt fyrir fólksfjölgun, í hartnær áratug. Útflutningur á hvern íbúa hefur beinlínis dregist saman, og það allnokkuð.“

Þess vegna er verið að ráðast í stórar, metnaðarfullar en líka nauðsynlegar umbætur í efnahagslífinu til að rjúfa þessa langtímastöðnun sem er til staðar. Þess vegna var ákveðið að ráðast í um 100 milljarða króna hagræðingu á gildistíma fjármálaáætlunar. Þess vegna var gripið til ráðstafana sem hafa lækkað skuldir ríkissjóðs umtalsvert og gert hann í stakk búinn til að verða rekinn réttu megin við á næsta ári í fyrsta sinn síðan 2019.

Þess vegna er verið að skipta um kúrs og móta atvinnustefnu til næstu tíu ára. Stefnu sem snýst um aukna verðmætasköpun og hefur það markmið að hagvöxtur verði drifinn áfram af auknum útflutningi og að vel launuðum störfum fjölgi út um allt land.

Þess vegna er verið að ráðast í stórfelldar kerfisbreytingar til að standa undir nauðsynlegri innviðafjárfestingu eftir að hún var vanrækt upp á mörg hundruð milljarða króna á síðustu árum með skelfilegum afleiðingum.

Þess vegna er verið að loka skattaglufum sem síðasta ríkisstjórn innleiddi í höggbylgjum til að koma meiri pening í vasann á þeim sem best hafa það í samfélaginu, á kostnað velferðarkerfanna sem margir hinna þurfa að treysta á.

Svo fátt eitt sem hefur verið gert á rúmum fjórtán mánuðum sé talið til.

Aðeins meira um innviðina. Svona hagvöxtur sem var hér, og byggir á fjölgun lágframleiðnistarfa yfir langt skeið, er ekki sjálfbær og hefur haft mikil, og alvarleg, neikvæð hliðaráhrif á önnur svið samfélagsins. Á húsnæðismarkað. Á heilbrigðiskerfið. Á skólana okkar, samgöngur, löggæslu og aðra innviði. Það er ekki ályktun, heldur staðreynd.

Það er ekki eins og á þetta hafi ekki verið bent í gegnum tíðina. Gylfi Zoëga, prófessor í hagfræði, skrifaði til að mynda grein vorið 2020 um þá veikleika sem fylgja því að byggja upp láglaunagrein í hálaunalandi eins og Íslandi með því að búa til störf sem fyrst og síðast eru mönnuð af ódýrara vinnuafli en var fyrir í landinu, innflytjendum. Hann varaði við því að horfið yrði í sama far eftir að kórónuveirufaraldrinum lyki. Þáverandi stjórnvöld hlustuðu ekki á eitt orð sem hann sagði.

Það hefði raunar átt að segja sig sjálft að innflytjendur voru eini hópurinn sem gæti mannað öll þessi störf sem urðu til í ferðaþjónustu og tengdum greinum á þessum árum, enda vel þekkt að hægt hefur gríðarlega á barneignum hérlendis á undangengnum áratugum. Hér á landi er fólki á vinnufærum aldri, með íslenskan bakgrunn, hreinlega hætt að fjölga. Þegar þúsundir starfa urðu til þá voru ekki íbúar til að vinna þau.

Þær auknu gjaldeyristekjur sem þessu fylgdu hafi ekki náð að vega upp neikvæðu efnahagslegu hliðarnar. Og svo það sé sagt upphátt og skýrt þá er þessi þróun ekki að neinu leyti þeim sem hingað fluttu í leit að betra lífi að kenna. Þetta voru meðvituð hagstjórnar- og stefnumistök sem stjórnmálamenn tóku. Sem hefur samhliða aukið ójöfnuð, skautun og fjarlægð milli hópa í samfélaginu vegna þess að fyrri stjórnvöld litu einvörðungu á þennan hóp sem vinnuaflsbreytu og skeyttu nær engu um að uppfæra kerfi samfélagsins til að mæta mestu fólksfjölgun sem orðið hefur innan OECD á undanförnum árum.

Það tómlæti hefur svo búið til stjórnmálaafl sem hverfist um það að stilla – með upplýsingaóreiðu, mannfyrirlitningu og óbilgirni – þeim sem bjuggu þó til hagvöxtinn hér á síðustu árum upp sem ástæðu þess að lífsgæði þeirra sem það skilgreinir sem „alvöru Íslendinga“ séu ekki meiri.

En hér erum við í dag. Seðlabanki Íslands er búinn að vera í þeim fasa að kæla hagkerfið þrátt fyrir engan hagvöxt á mann í næstum fimm ár. Það átti ekki að velkjast fyrir neinum hvað Seðlabankinn hefur verið að reyna að gera. Tilgangur hárra stýrivaxta er að taka peninga úr umferð.

Seðlabankastjóri sagði það ítrekað og skýrt snemma í ferlinu að landsmenn þyrftu að hætta að eyða peningum í neyslu. Mesta athygli vöktu yfirlýsingar hans um ferðir landans til Tenerife árið 2022. „Það voru allir að taka myndir af tánum á sér á Tene eða eitthvað álíka í sólbaði,“ sagði hann á einum fundinum. „Þegar þjóðin er að fara á Tene, það kostar gjaldeyri,“ sagði hann á öðrum og bætti svo við að Seðlabankinn gæti „ekki fjármagnað Tene-ferðir úr forðanum“.

Upphaflega átti þetta að verða skammvinnt ferli. Seðlabankastjóri lét hafa eftir sér í október 2022, þegar stýrivextir voru hækkaðir í 5,75 prósent, að toppnum á hækkunarferlinu væri líklega náð. Sama var sagt mánuði síðar þegar vextirnir voru hækkaðir á ný.

Annað hefur komið á daginn. Um tíma leiddi þessi kælingarherferð til þess að stýrivextir fóru upp í 9,25 prósent og þótt þeir hafi lækkað nokkuð síðan boðað var síðast til þingkosninga þá eru þeir enn 7,25 prósent öllum þessum árum seinna. Einu löndin í Evrópu sem eru með hærri vexti eru lönd sem eru í stríði og Tyrkland, sem er með sína í 37 prósentum.

Ekkert land sem er aðili að Evrópusambandinu kemst nálægt þessu vaxtarstigi og innan evrusvæðisins eru stýrivextir 2,15 prósent. Í nágrannalöndum okkar sem eru í sambandinu en ekki með evru, til dæmis Danmörku (1,5 prósent) og Svíþjóð (1,75 prósent), eru vaxtakjör í allt öðrum veruleika en þeim sem við þurfum að venjast.

Seðlabankinn hefur líka beitt öðrum tækjum og tólum til að kæla. Hann hefur þrengt veðsetningarhlutfall við kaup á fyrstu fasteign og takmarkað hver greiðslubyrði af fasteignalánum á að vera. Sem hefur haft mikil og neikvæð áhrif á það unga fólk sem getur ekki treyst á meðgjöf frá foreldrum sínum til að komast inn á húsnæðismarkaðinn, og fyrir vikið auðvitað aukið stéttarskiptingu. Á Íslandi síðustu hægristjórnar skipti mestu máli hverra manna þú varst þegar kom að því að koma þaki yfir höfuðið.

Eftir öll þessi ár með Seðlabankann á handbremsunni þá stöndum við samt frammi fyrir þeim veruleika að þetta er ekki að bíta á stórum hluta þjóðarinnar. Stýrivextir fá hana ekki til að hætta að eyða. Einkaneysla íslenskra heimila heldur þvert á móti einfaldlega áfram að aukast. Á síðasta ársfjórðungi ársins 2025 jókst hún til að mynda um 5,5 prósent.

Á meðað svo er þá skapast lítill hvati fyrir þjónustufyrirtæki á lokuðum fákeppnismarkaði til að draga úr arðsemiskröfu sinni. Það sést til dæmis á svakalegum og vaxandi hagnaði íslenskra banka sem byggir fyrst og síðast á auknum vaxtatekjum og það sést á því að matvöruverð hefur hækkað umfram laun og spár til að mæta sífellt auknum þorsta þeirra fyrirtækja sem skipta þeim markaði bróðurlega á milli sín fyrirauknai arðsemi.

Stór ástæða þess að stýrivextir Seðlabankans bíta ekki er sú að fjölmörg heimili hafa fært sig úr óverðtryggðum íbúðalánum yfir í verðtryggð, til að geta viðhaldið lífstílnum og ráðstöfunartekjunum í stað þess að borga meira á hverjum mánuði í húsnæðiskostnað.

Því til stuðnings má benda á að þjóðin straujaði kortin sín fyrir 45 milljarða króna erlendis í fyrra umfram það sem hún gerði árið áður, þrátt fyrir að Seðlabankinn væri að gera allt sem í sínu valdi stendur til að fá fólk til að eyða minna. Á síðasta ári eyddu Íslendingar meiru í útlöndum en ferðamenn eyddu hérlendis.

Það sem vekur auðvitað athygli, og réttmætar áhyggjur, er að kólnunin í hagkerfinu virðist fyrst og síðast bitna á viðkvæmum hópum í jaðrinum. Síðusturíkisstjórnirn hafa verið sáttar með að láta fátækt fólk bera ábyrgð á verðstöðugleikanum, líkt og sést á magni skattaglufna og -lækkana sem þær innleiddu fyrir breiðu bökin á sama tíma og skattbyrði annarra var aukin og kjaragliðnun verst settu hópa var látin halda áfram að aukast.

Þetta eru hóparnir sem ráða verst við afleiðingar þess að vextir og verðbólga séu eins og er og þetta eru hóparnir sem eru líklegir til að missa fyrst vinnuna þegar aðgerðir Seðlabankans ná að hluta til því að kæla hagkerfið. Það sést til að mynda á tölum um atvinnuleysi.

Og ágætt að nota tækifærið til að hreinsa þá umræðu aðeins upp vegna upplýsingaóreiðu síðustu vikna eftir að Hagstofa Íslands birti niðurstöður vinnumarkaðsrannsóknar um svimandi aukið atvinnuleysi. Ég ætla að leyfa Konráð S. Guðjónssyni, ágætum hagfræðingi og fyrrverandi efnahagsráðgjafa ríkisstjórnar Bjarna Benediktssonar, að greiða úr þessu en hann sagði aðspurður við Morgunblaðið nýverið að hann setti risastóran varnagla við að lesa of mikið úr einstökum mælingum Hagstofunnar. „Þetta er bara spurningakönnun og mælingarnar mjög sveiflukenndar,“ sagði Konráð og bætti við að hann teldi ekki að atvinnuleysi væri að fara að rjúka upp á næstunni.

Konráð hefur líka bent á að Vinnumálastofnun er að mæla atvinnuleysi 4,9 prósent, ekki 7,3 prósent líkt og Hagstofukönnunin gefur til kynna. Ef Hagstofan hefði rétt fyrir sér myndi það þýða að um átta þúsund manns án atvinnu hefðu ekki leitað til Vinnumálastofnunar til að fá framfærslu í atvinnuleysinu.

Það trúir væntanlega enginn því að það sé raunveruleikinn.

Það sem er hins vegar raunveruleikinn er að störfum á Íslandi hefur ekki fækkað að nokkru ráði, að atvinnuleysi er nærri því mati Seðlabankans sem jafnanmái búast við og að aukning atvinnuleysis hefur einkum verið á meðal erlendra ríkisborgara, þar sem það mælist um tíu prósent. Á meðal íslenskra ríkisborgara er atvinnuleysi vart mælanlegt.

Þrátt fyrir síendurteknar tilraunir krónprins fjarhægrisins, og félagasamtaka sem gerð eru út til að barna sagnir þess með blöndu af lygum og vítaverðri túlkun á gögnum til að mála þessa stöðu upp sem einhvers konar velferðartúrisma innflytjenda, þá er staðreyndin auðvitað sú að aðflutta vinnuaflið starfar í störfum og geirum sem eru mun viðkvæmari fyrir hagsveiflunni en aðrir.

Þetta eru hóparnir sem komu inn í störfin sem við bjuggum til án þess að vera með fólk til að vinna þau og þetta eru hóparnir sem missa fyrst vinnuna þegar kreppir að. Og það er staðreynd að aðfluttir til Íslands umfram brottflutta hafa ekki verið færri en á síðasta ári síðan í kórónuveirufaraldrinum og að þeir hafi verið um helmingur þess umframfjölda sem kom til Íslands árið 2023. Það er líka staðreynd að aðfluttir voru fleiri en brottfluttir árin 2016, 2017 og 2018 en þeir voru í fyrra.

Með öðrum orðum er þetta enn ein birtingarmynd þeirrar skýrustéttarskiptingaru sem var flutt inn til Íslands í tíð síðustu ríkisstjórna og núverandi stjórnvöld eru að vinna hörðum höndum að því að draga úr.

Líkt og farið hefur verið yfir á þessum vettvangi áður er þó ýmislegt sem er að falla með okkur. Það er verið að ná tökum á ríkisrekstrinum og erlend matsfyrirtæki hafa staðfest það með því að hækka lánshæfismat ríkissjóðs með vísan til þeirrar nýju efnahagsstefnu sem ríkisstjórnin hefur komið á koppinn.

Langtímahorfur verðbólgu eru svipaðar og þær voru áður. Á öðrum ársfjórðungi yfirstandandi árs gerir spáin ráð fyrir að verðbólga verði 4,2 prósent, sem er það sama og hún var á síðasta ársfjórðungi ársins 2025. Í árslok er búist við að hún verði komin niður í 3,8 prósent og við lok árs 2027 alveg við verðbólgumarkmið.

Ýmislegt togar líka á móti þeirri kólnun sem gæti orðið í hagkerfinu. Þar má til að mynda benda á þá gæfu að ríkið eigi Landsbankann, sem á tugi milljarða króna í umfram eigið fé. Vegna þessa eignarhalds mun ríkissjóður fá 18,9 milljarða króna í reglulega arðgreiðslu í ár og nú liggur fyrir að við munu bætast 16,1 milljarður króna í sérstaka arðgreiðslu. Í fjárlögum var reiknað með 15,9 milljörðum króna í arðgreiðslur frá Landsbankanum og viðbótin því 19 milljarðar króna sem ekki var búið að reikna með. Munum í þessu samhengi að þingmenn Sjálfstæðisflokksins og hagsmunahægrið sem er á bakvið þá þrýsta reglulega á að þessi eign verði seld með miklum afslætti svo þessar arðgreiðslur geti farið annað en í samneysluna.

Útlit er fyrir að helstu útflutningsgreinar þjóðarbúsins nái vopnum sínum á árinu. Þar vegur töluvert stór loðnuvertíð þungt auk þess sem verð fyrir sjávarafurðir er gríðarlega hátt, álframleiðsla Norðuráls á Grundartanga er að fara af stað töluvert fyrr en áður var áætlað og áhrifin af gjaldþroti Play á fjölda ferðamanna fara hratt minnkandi, svo fátt eitt sé nefnt. Þá er búist við því að aukinn útflutningur af ýmsum toga muni aukast á næstu árum, til dæmis eldisfisks og tölvutengdri þjónustu.

Í hagspá Seðlabankans er raunar dregin upp jákvæð mynd af efnahagshorfum, hvort sem litið er til innlendrar eftirspurnar eða útflutnings. Spá Seðlabanka Íslands gerir ráð fyrir að hagvöxtur verði heldur meiri í ár en bankinn gerði ráð fyrir í nóvember í fyrra. Með samstilltu átaki ríkis, seðlabanka og aðila vinnumarkaðarins er því ekkert til fyrirstöðu að byggja upp ákaflega bjarta framtíð með aukinni velferð byggða á raunverulegum vexti.

Þetta er allt svartnættið sem minnihlutinn á Alþingi, fjölmiðlarnir þeirra og hrædda hagsmunahægrið í hugveitunum og hagsmunagæslusamtökunum, er sífellt að þusa um.